Grote opgaven, simpele oplossingen: de school als hart van de buurt

Milikowski studeerde planologie en geografie en schrijft al zo’n twintig jaar voor De Groene Amsterdammer over alles wat met onze leefomgeving te maken heeft: stedelijke en regionale ontwikkeling, wonen, werken, natuur en de energietransitie. In die jaren zag ze gezondheid, welzijn en ontmoeting steeds belangrijker worden.

“We zijn een samenleving geworden met veel eenzaamheid, depressies en achterstanden, met mentale en fysieke problemen”, zegt ze. “We hebben dus heel grote problemen, maar de oplossingen zijn vaak klein en simpel. Of het nu in een dorp is of in een buurt: met de juiste ingreep kun je het leven van mensen veel fijner maken.”

Iedereen op zijn eigen eilandje

Dat woningbouw, klimaat en gezondheid integraal moeten worden aangepakt, hoor je steeds vaker. Toch gebeurt het nog weinig. “We weten heel goed hoe het moet, maar we doen het niet”, zegt Milikowski. “Daar word je aan de ene kant optimistisch van, want het kan dus wel. Aan de andere kant denk je elke keer weer: waarom doen we het dan niet?”

Volgens haar leven de organisaties en sectoren die bij zulke vraagstukken betrokken zijn op hun eigen eilandje, met eigen targets, eigen KPI’s, eigen financiering en eigen spreadsheets. “Dat systeem functioneert zo optimaal, dat als je ineens moet samenwerken, eigenlijk alle procedures en processen moeten veranderen. Dat vinden we best spannend.”

Ze geeft een voorbeeld. Een groot schoolplein is goed voor de kinderen en voor de buurt. Maar de afdeling grondzaken moet dan genoegen nemen met minder inkomsten, omdat er op die plek geen appartementen, winkels of horeca komen. Wil je ook nog groen aanleggen, dan krijg je te maken met weer andere afdelingen, planningen en vergunningen.
“Ik moet de laatste tijd vaak aan Cruijff denken: simpel voetballen is het moeilijkste wat er is. Dat geldt ook voor oplossingen die eigenlijk voor ons allemaal evident zijn. Met al die geoptimaliseerde, van elkaar gescheiden systemen zijn die heel moeilijk voor elkaar te krijgen.”

‘Simpel voetballen is het moeilijkste wat er is’

Om dat te doorbreken is sturing van bovenaf nodig, van wethouders en het hogere management, met duidelijke keuzes in bijvoorbeeld de omgevingsvisie. “Dan zeg je: we gaan het anders aanpakken, integraal en samen, ook financieel. Dat betekent dat je soms budgetten moet samenvoegen. Doe je dat niet, dan lukt het incidenteel wel, maar nog veel te weinig.”

De school als fundament

Juist de school verdient daarbij een centrale plek, vindt Milikowski. Toch wordt die bij de bouw van nieuwe wijken nog regelmatig vergeten.
“We zijn zo geobsedeerd door het financiële deel van gebiedsontwikkeling, dat er hele wijken worden opgetuigd waarvan mensen achteraf denken: nu wonen hier allemaal kinderen, en er is geen school. Dat zegt veel over hoe we vergeten zijn hoe fundamenteel zulke basale voorzieningen zijn voor een mensenleven.”

Op school wordt het fundament van een kind gelegd. Maar de school is ook een houvast voor ouders, die een praatje kunnen maken, vrijwilligerswerk kunnen doen en een sociaal netwerk opbouwen, of bijvoorbeeld voor gezinnen met een migratieachtergrond die hun weg in een buurt nog moeten vinden.
En het schoolplein heeft een eigen rol. “Dat is een plek waar je kunt vallen en opstaan, winnen en verliezen, jezelf uitdagen, samen spelen en je klasgenootjes leren kennen. Dat vraagt om meer dan een betonnen vlakte.”

Die ruimte is volgens haar steeds schaarser. “We zijn zo georganiseerd geworden. Er is geen bouwplaats meer waar je eindeloos kunt scharrelen, geen sloot waar je eindeloos kunt vissen of kattenkwaad kunt uithalen zonder dat er iemand is die je op de vingers tikt.”
“Ik denk dat dat ook verklaart waarom zoveel kinderen online zijn: daar hebben ze wél eindeloze ruimte om te ontdekken. Een plek in de buurt waar je gewoon je ding kunt doen, is voor de ontwikkeling van een kind heel belangrijk.”

Ontwerp vanaf het begin

Dat kost geld, zeker in bestaande wijken, waar schoolpleinen vernieuwd, beheerd en onderhouden moeten worden. Maar het is volgens Milikowski vooral een ontwerpopgave. “Een groot deel van onze problemen gaat erom al die vraagstukken bij elkaar te brengen. Dat vraagt van bestuurders en directies dat ze in een vroeg stadium erkennen dat ontwerp belangrijk is.”

Nu wordt een ontwerper vaak pas gevraagd als het plan al grotendeels vastligt. “Dan is de ruimte om nog iets te doen heel beperkt. Niet iedereen snapt dat een ontwerper meer kan dan jij en ik. Veel mensen zien wat er is, en kunnen zich niet voorstellen dat iemand met een ander type verbeelding iets in een ruimte ziet wat wij pas zien als het op papier staat.”

‘Niet iedereen snapt dat een ontwerper meer kan dan jij en ik’

Samenwerken is dus niet vanzelfsprekend, en vraagt om durf, lef, doorzettingsvermogen en denken buiten de lijntjes. “Deze tijd vraagt van heel veel mensen om net iets meer, of net iets anders te doen dan ze gewend zijn.”

Het kan wél

Dat het lukt als partijen elkaar wél vinden, ziet Milikowski in Selwerd in Groningen, een van de armste wijken van Nederland. De gemeente, corporaties, welzijnsorganisaties, de politie, maatschappelijke organisaties en bewoners maakten er samen één plan.

Dat plan combineert renovatie, sloop en nieuwbouw, met meer woningen, een groenere openbare ruimte en een warmtenet. Er kwamen nieuwe speel- en hangplekken, bedacht in sessies met kinderen, jongeren en ouderen, een wijkbedrijf en een buurtmoestuin met kas. “Ze hebben van tevoren met z’n allen een plan gemaakt en deels de budgetten op een hoop gegooid. En dan zie je dat het lukt.”

Een tweede voorbeeld is de Lodewijk van Deysselbuurt in Amsterdam, een buurt met veel problemen die lang op de nominatie stond om te worden gesloopt. Corporatie Rochdale, bouwbedrijf Heijmans en de gemeente werken er al jaren op een integrale manier aan de vernieuwing van de buurt, met renovatie, sloop en nieuwbouw.

Ze zitten er met een kantoor dat tegelijk buurtkamer is, en lobbyden bij de gemeente voor een brede school met jongerenontmoetingsruimtes en een schoolplein met speelruimte. “Ze wilden dat die school de verbindende plek wordt in een buurt waar veel mensen met achterstanden wonen, en waar straks ook nieuwe bewoners komen met meer draagkracht en andere netwerken. Dat ging absoluut niet vanzelf. Maar het is daar wel gelukt.”

Een tijd om aan te grijpen

Dat brengt Milikowski bij de kern van haar keynote. “Het is een lastige tijd, maar ook een heel interessante. Problemen die we lang voor ons uit hebben geschoven, zijn nu zo urgent dat we er echt iets mee moeten.”
“Wat ik wil laten zien, is dat je deze tijd juist kunt aangrijpen om onze omgeving te verbeteren, en daarmee het welzijn en de toekomstperspectieven van mensen van alle leeftijden.”

Met de juiste keuzes, voorzieningen, ontmoetingsplekken en woningen in de juiste buurten kun je volgens haar het leven van mensen echt beter maken. “En wat mij betreft begint heel veel bij scholen. Een goede, fijne en veilige school, die je uitdaagt en inspireert om je te ontwikkelen en weerbaar en gezond te worden.”
“Dat is een van die vanzelfsprekendheden die we zo logisch zijn gaan vinden, dat we vergeten zijn dat het moeite, aandacht en energie kost om dat te blijven realiseren.”

‘We zijn vergeten hoe fundamenteel basale voorzieningen zijn voor een mensenleven’

Duurzame & Gezonde Scholen Congres

Benieuwd hoe Floor Milikowski de grote opgaven van deze tijd wil inzetten voor betere buurten en scholen? Ze geeft een keynote op het Duurzame & Gezonde Scholen Congres op woensdag 4 november in De St@art van Apenheul in Apeldoorn. Op hetzelfde congres presenteert scholenbouwexpert Sibo Arbeek voor het eerst zijn analyse van bijna 500 scholenbouwprojecten én geeft Kees Klomp een inspirerende keynote. Wil je zelf meedenken? Schuif dan aan bij een van de drie doorontwikkeltafels, over het integraal huisvestingsplan, inclusie en een generiek programma van eisen. De aanbevelingen die daar worden opgehaald, gaan aan het eind van de dag mee naar het ministerie van OCW.

Meer informatie en aanmelden >>

Lees ook: 500 scholenprojecten nuanceren het vaak negatieve beeld over onze scholenbouw

Lees ook: Drie doorontwikkeltafels op het Duurzame & Gezonde Scholen Congres

Lees ook: Keynote uitgelicht; Kees Klomp op het Duurzame & Gezonde Scholen Congres