500 scholenprojecten nuanceren het vaak negatieve beeld over onze scholenbouw

Arbeek begon ooit als leraar Nederlands, maar maakte vooral naam in de wereld van de onderwijshuisvesting. Hij was hoofdredacteur van Schooldomein, eigenaar van ICS Adviseurs en organiseerde tien Scholenbouwprijzen voor het ministerie, om professioneel opdrachtgeverschap in de scholenbouw te stimuleren. Hij schreef meerdere boeken over scholenbouw en werd geridderd voor zijn bijdrage aan de kwaliteit van de Nederlandse scholenbouw. Al die jaren bezocht hij heel veel scholen. “Ik kijk altijd: wat doet een gebouw in zijn omgeving en hoe ervaren gebruikers het gebouw? Ik praat daarom veel liever over omgevingen dan over gebouwen, en over leeromgevingen dan over lokalen. Er is een grote diversiteit aan leer- en werkvormen, en de vraag is hoe je die organiseert. Uiteraard horen daar een goede organisatie en een duidelijke regie bij. Een goed gebouw helpt daarbij.”

Irritatie als startpunt

Toen hij stopte als hoofdredacteur, wilde hij het eigenlijk rustiger aan doen. Maar de berichtgeving over de staat van de scholenbouw begon hem te irriteren. “Er is een enorme voorraad slechte gebouwen en er wordt na 2023 nauwelijks meer gebouwd. Maar ook dat we deze enorme slechte voorraad niet meer met traditionele architectuur- en bouwmethoden zouden kunnen oplossen. Ik dacht: dat is volgens mij net even wat te ongenuanceerd. Er is urgentie, maar je moet wel weten wat er in het land echt gebeurd.”

Wat begon als hobby, groeide uit tot een omvangrijke database. Via zijn netwerk, sociale media en honderden websites van architecten, bouwers, adviesbureaus en gemeenten verzamelde Arbeek alle nieuwe projecten in het basisonderwijs, in de periode 2024 tot en met 2027. Het gaat dan om projecten waarvoor een architect en aannemer zijn geselecteerd en die in uitvoering zijn of tot en met 2027 worden gerealiseerd. Inmiddels staat de teller op bijna 500. “Vanochtend kreeg ik er alweer drie nieuwe projecten bij.” Dat zijn er aanzienlijk meer dan de schatting van zo’n 85 projecten per jaar die een paar jaar geleden door het onderzoeksbureau Oberon in opdracht van het ministerie van OCW werd genoemd. “De voorraad transformeert snel en er gebeurt veel. Natuurlijk kan het altijd sneller.”

Geen mening, maar feiten

Volgens Arbeek wordt het beeld van de scholenbouw deels ook gevormd door partijen met een belang. “Een belangenorganisatie die meer geld wil voor scholenbouw, roept al snel dat het slecht gaat. Een bedrijf dat onderhoud pleegt, zegt dat het slecht gaat met de renovatie.” Hij koos een andere aanpak. “Ik heb de werkelijkheid laten spreken. Het is niet mijn mening tegenover een andere mening. Het is wat er feitelijk aan de hand is.”

Zijn database beantwoordt vragen waar tot nu toe niemand een goed en vooral onderbouwd antwoord op had. "Hoeveel projecten zijn kindcentra en hoeveel zijn basisscholen? Hoeveel wordt er nieuw gebouwd en hoeveel gerenoveerd of vernieuwbouwd op de bestaande locatie? En wat is de toekomstwaarde van een gebouw als er in het gebouw zelf en in de omgeving weinig potentieel is? Je ziet dat gemeenten en schoolbesturen in het land daarin duidelijke keuzen maken.”

Drie soorten projecten

Arbeek deelt de projecten in drie categorieën in. De eerste is de basisschool, soms met buitenschoolse opvang, een peuterspeelzaal of een gymzaal. De tweede is het kindcentrum, waarin onderwijs en kinderopvang altijd samengaan, met een doorlopende leer- en ontwikkellijn voor kinderen van 0 tot 13 jaar. De derde is de brede voorziening: een kindcentrum dat is gecombineerd met bijvoorbeeld een dorpshuis, bibliotheek, GGD, horeca of zelfs woningen.

De keuze is duidelijk. In zo’n 80 procent van de projecten kiezen gemeenten en schoolbesturen voor een kindcentrum, smal of breed, en het grootste deel daarvan is nieuwbouw. “Een losse basisschool houd je alleen nog in stand als daar een specifieke reden voor is. Bijvoorbeeld bij een monument, een specifieke geloofsrichting zoals reformatorisch, of een onderwijsvisie als Dalton of Jenaplan. Maar als je de keuze hebt, zowel ruimtelijk als maatschappelijk, wordt breed gekozen voor een kindcentrum, al dan niet breed.”

Van gebouw naar gebied

Dat heeft grote gevolgen. De gemeente is verantwoordelijk voor de huisvesting en het schoolbestuur voor het onderwijs en de exploitatie. Ze hebben elkaar dus nodig, en steeds vaker schuiven ook kinderopvang, sport en andere maatschappelijke partijen aan. Bij een op de vijf projecten gaan twee of meer scholen samen in één gebouw. Vaak komen daar ook een gymlokaal en kinderopvang bij. “Daardoor vallen er locaties vrij, die gemeenten steeds meer gebruiken voor herontwikkeling, bijvoorbeeld voor nieuwe woningen. En een nieuw kindcentrum komt vaak in een nieuwe of kinderrijke wijk. Het is behalve een onderwijskundig ook een stedenbouwkundig, landschappelijk en maatschappelijk vraagstuk geworden. Gevolg is wel dat projecten in de aanloop complexer worden, omdat er meer partijen bij betrokken zijn en een gebouw steeds vaker moet aansluiten bij de omgeving."

Volgens Arbeek is de voorraad schoolgebouwen dus voortdurend in transitie. Een flink deel is bovendien al verduurzaamd met subsidies. En wanneer gemeenten en schoolbesturen ook de komende tien jaar zo blijven bouwen en renoveren slinkt de voorraad. Het werkelijk problematische deel is uiteraard substantieel, maar kleiner en vooral specifieker dan vaak wordt gesuggereerd.

Dat zie je ook terug in de manier waarop gemeenten plannen. Elke gemeente maakt samen met de schoolbesturen een integraal huisvestingsplan. “In het begin, rond 1997, ging het puur over gebouwen: wanneer komt welk gebouw aan de beurt? Nu gaat het steeds meer over het gebied en de omgeving: over vergroening, verduurzaming, groene schoolpleinen en plekken voor de buurt waar ook ouderen kunnen komen.” Toch wordt er volgens hem nog vaak gecommuniceerd alsof er niets veranderd is. “Veel partijen praten nog alsof we in 1990 leven, terwijl de werkelijkheid anno 2026 compleet anders is.”

Investeren in wijken en dorpen

Arbeek pleit daarom voor een bredere blik op geld en beleid. “Ik denk dat je veel meer impact hebt als je financiële impulsen geeft in het sociale en ruimtelijke domein, om gemeenten te stimuleren sneller goede wijken in te richten en dorpen leefbaar te houden. Onderwijshuisvesting speelt daarin een belangrijke rol. Dat is mijn mening, en dat zie ik ook terug in de analyse van al die projecten.”

Een andere mindset

Op het congres laat Arbeek zien hoe en waar er gebouwd wordt, ook in de regio, hoeveel architecten en bouwers erbij betrokken zijn, hoe de voorraad zich ontwikkelt en wat dat betekent voor de toekomst. “Niemand heeft zo’n omvangrijke database van projecten. Dat weet ik, omdat ik al 35 jaar in deze wereld zit.” Bij een eerste presentatie voor een organisatie zag hij het effect al. “Iemand zei: als je dit allemaal gehoord hebt, kun je niet meer op dezelfde manier over scholen praten.”

En dat is precies zijn doel. “De werkelijkheid na mijn presentatie is anders dan de werkelijkheid ervoor.” Twijfel is welkom, maar hij heeft de cijfers paraat. “Als iemand zegt dat hij er anders tegenaan kijkt, kan ik zeggen: dit is wat ik feitelijk zie in die projecten.” Het was monnikenwerk, geeft hij toe. “Als kind verzamelde ik altijd al postzegels en sigarenbandjes. Dat ben ik eigenlijk, ook als hoofdredacteur van Schooldomein, altijd blijven doen, maar nu gaat het om projecten in het land.”

Duurzame & Gezonde Scholen Congres

Benieuwd naar de nieuwe kijk van Sibo Arbeek op de Nederlandse scholenbouw? Hij spreekt op het Duurzame & Gezonde Scholen Congres op woensdag 4 november in De St@rt van Apenheul in Apeldoorn.

Meer informatie en aanmelden >>