Actuele trends om belangen te borgen

Het tot een goed einde brengen van integrale processen in onze leefomgeving, van inbreiding tot warmtetransitie, speelt met name op gemeentelijk niveau. Daar wordt dagelijks een ingewikkeld web gespannen tussen diverse sectoren en belangen. In dat kader zijn tal van methoden ontwikkeld, zoals het Waardenwiel, Ambitieweb en Waardenmodel Leefomgeving. Anke van Hal (hoogleraar Duurzaam Bouwen, Nyenrode Business Universiteit) legt de vinger op een andere zere plek.

Fusie van belangen 

Van Hal ontwikkelde met collega’s de Fusie van Belangenstrategie. Een methode die alle belangen van betrokken partijen meeneemt bij de oplossing van maatschappelijke problemen. Zo is het bij de energietransitie in bestaande wijken essentieel dat vanaf het begin de belangen van bewoners meegenomen worden. Waar dat startblok ontbreekt, wordt de kloof tussen beleid en uitvoering alleen maar groter.

Van Hal vertelt: “Het klinkt heel logisch, maar wordt bijna nooit gedaan. Gemeenten en corporaties praten vaak niet van tevoren met bewoners, omdat ze niet met lege handen willen aankomen. Maar dat betekent dat die organisaties vaststellen welke energiesystemen er moeten komen zonder te weten wat de bewoners belangrijk vinden. Als men dan bij bewoners aanklopt met een Transitievisie Warmte of Wijkuitvoeringsplan, komt er meestal weerstand.” 

“Bewoners voelen zich vaak niet serieus genomen, zeker als er buiten hen om wordt beslist over wat voor hen vaak het belangrijkste is: hun woning en woonomgeving. Praat daarom eerst met bewoners over wat er in een wijk leeft. Dan ontstaat al snel een plan met draagvlak. Neem bijvoorbeeld bij klimaatadaptatieplannen wensen van bewoners met betrekking tot groen, aantrekkelijkheid en veiligheid mee. En werk samen met partijen die daar verstand van hebben, zoals de politie als veiligheid een belangrijk aandachtspunt blijkt.” 

Generaliserend 

In de praktijk wordt er dus vaak bijna altijd ‘andersom’ gewerkt, denkt Van Hal. “Er wordt een plan ontwikkeld, waarna veel moeite wordt gedaan om de goedkeuring van bewoners te krijgen. Als zo’n plan wordt gemaakt, merk ik vaak dat al generaliserend, zonder het echt na te vragen, wordt aangenomen dat men weet wat bewoners willen. In de praktijk leerde ik echter dat vrijwel alles wat professionals denken dat bewoners willen niet klopt.

Het is veel effectiever om vooraf aan bewoners te vragen wat zij goed en slecht aan hun wijk en woning vinden, maar dat vinden veel beleidsmakers vrij eng. Ik zie ook dat degenen die energieplannen voorstellen aan bewoners geregeld een moreel superioriteitsgevoel uitstralen. Alsof alleen zij weten wat goed is voor de bewoners. Dat roept - in mijn ogen terecht - vaak irritatie op. We beschouwen bewoners niet als de deskundigen van hun omgeving.” 

‘In Toronto werd heel bewust gekozen om de bewoners te vragen naar hun dromen voor de wijk’

Het zijn inmiddels bekende gedragspatronen, waarbij Van Hal het zorgelijk vindt dat veel van de wetenschappelijke kennis op dit gebied niet wordt gebruikt. “Iedereen focust zich steeds, heel rationeel, op geld en techniek, maar zeker de uitvoering is geen rationele zaak. Je komt bij mensen thuis en gooit hun woonomgeving overhoop! Laat daarom gedragswetenschappers meekijken bij het maken van beleidsplannen in plaats van die hoog over, praktisch en financieel gedreven te ontwikkelen. Dat maakt ongelooflijk veel verschil.” 

Dromen in Toronto 

Van Hal zelf werkt met gemeenten aan kwetsbare wijken en ziet daar de aandacht voor bewoners gelukkig toenemen. Ze ziet ook inspirerende voorbeelden. “Zoals in Den Haag waar jongeren, die de nodige talen spreken, op eigen verzoek als energiecoach werden opgeleid. Zij bereiken doelgroepen die gemeenten niet kunnen bereiken en dat werkt als een speer. Ik heb een dergelijk voorstel van een bewoner aan een gemeente verwerkt in een reality game en zie daarbij geregeld dat door ambtenaren helemaal niet wordt begrepen dat de bewoner geen hulpvraag heeft, maar juist aanbiedt om te helpen.” 

• Combineer belangen 
  “Vaak denkt men dat werken aan een maatschappelijk belang betekent dat geen rekening met eigenbelang kan worden gehouden. De meeste mensen willen echter beide, waarbij het eigenbelang vrijwel altijd dominant is. Combineer je eigenbelang met een maatschappelijk belang (zoals een veiligere wijk dankzij energietransitiemaatregelen), dan zijn mensen dubbel gemotiveerd en neemt de kans op draagvlak snel toe.”

In Toronto zag Van Hal dat er eerst een sessie met deskundigen werd georganiseerd om de wijk echt goed te leren kennen. “Dan kom je goed beslagen ten ijs, want bewoners vinden het ongelooflijk irritant als blijkt dat jij helemaal niet weet wat er in die wijk speelt. Ook moet je geen al te hoge verwachtingen wekken. Daarom werd in Toronto heel bewust gekozen om de bewoners te vragen naar hun dromen voor de wijk. Mensen snappen echt wel dat de gemeente niet al die dromen kan realiseren, maar zo ontstaat wel snel een goed beeld van wat bewoners belangrijk vinden.” 

Innovatie 

Op het gebied van participatie ziet Van Hal inmiddels veel nieuwe initiatieven ontstaan, waarmee gemeenten en woningcorporaties te maken krijgen. “Momenteel zijn er veel particuliere collectieven die zaken oppakken die voorheen door gemeenten of andere overheden werden gedaan. Dat zijn vaak bewonersinitiatieven, maar je ziet ook wel combinaties met professionals. Zoals huisartsen die de wijkzorg op een nieuwe manier organiseren, omdat het anders financieel niet meer te doen is. Dit is een heel sterke, innovatieve stroming.” 

In de recente publicatie Bouwstenen voor verduurzamen met bewoners in kwetsbare wijken gaat Van Hal (met Jesse Rinsma) dieper in op het samenwerken met die burgerinitiatieven. Van Hal: “Dit is echt een actuele trend. Of het nu de zorg is, het onderwijs of energie- of voedselcoöperaties, gemeenten kunnen bouwen op wat er bij bewoners gebeurt. De gemeenten hebben de bewoners ook nodig, omdat ze zelf de budgetten vaak niet hebben om veel dingen te realiseren. Als een gemeentelijke organisatie rekening houdt met deze ontwikkeling, neemt de kans toe dat ambities worden gehaald.” 

Oesterzwammen 

Een mooi voorbeeld, dat begon als energie-initiatief, is DeBlauweWijkEconomie in het Arnhemse Spijkerkwartier, met activiteiten als energiebesparing, no-waste diners, opknappen van fietsen of kweken van oesterzwammen. “Het is een beweging die in 2019 is opgericht door de bewoners zelf, vanuit hun eigen kennis en dromen. En met het besef dat ze de gemeente nodig hebben. Want als zij zelf niet denken aan de belangen van de gemeente, dan helpt de gemeente ze ook niet.” 

Is het dan altijd de valse start van een project, waardoor beleid en uitvoering uit de rails lopen? Van Hal: “Dat ligt nooit aan één ding. Het blijft allemaal ingewikkeld en complex, en in elk project speelt wel wat anders. Je moet ook de moed hebben om echt te luisteren en in te spelen op de dingen die bewoners zeggen. Ook als je bijvoorbeeld komt voor één kwestie, zoals sociale vraagstukken of de energie, moet je beseffen dat al die dingen in elkaar grijpen. Daarmee moet je echt iets doen.”

• Evalueren 
  “Vaak ontbreekt het in organisaties aan evalueren. Daar zijn nooit budgetten voor. Je moet toch bekijken wat de mensen van de uitvoering vinden, zodat je een plan ook kunt aanpassen. Een plan heeft volgens mij als doel in de praktijk echt een verschil te maken, maar daar lijkt het bij plannenmakers soms niet om te gaan. Dan zijn vooral de deadlines leidend.” 

Blijf nog beter op de hoogte van al ons nieuws en abonneer je op de wekelijkse nieuwsbrief van Stedebouw & Architectuur.

Tekst: Ysbrand Visser
Foto's: Shutterstock