De kracht van overkoepelende architectuur

In het licht van de naam van ons bureau lag het voor de hand om een bouwwerk van Adolf Loos te kiezen als meest inspirerende gebouw. Toch heb ik gekozen voor een groep gebouwen waar ik al meer dan vijftien jaar bijna dagelijks langsloop en waarin ik nog steeds nieuwe details ontdek: de bouwblokken van Michel de Klerk (blok 1, 2 en 3) in de Spaarndammerbuurt (Amsterdam).

Mijn band met de wijk is groot: bijna tien jaar woonde ik in de Hembrugstraat, een jaar lang gaf ik rondleidingen bij museum Het Schip en inmiddels is ons kantoor alweer vier jaar gevestigd in gebouw 1 van Michel de Klerk. Mijn eerste aanraking met deze gebouwen vond al plaats, voordat ik ooit een voet in de wijk had gezet: via de iconische foto van Het Schip aan de kant van de Hembrugstraat - het pleintje met de grote kap en de toren - die ik waarschijnlijk ergens tijdens mijn studie ben tegengekomen. Zelfs nadat ik later zelf verderop in deze straat ging wonen, waar de bouwblokken - met doorlopende straatwanden van vijf lagen - ingetogener zijn, kon ik me nauwelijks voorstellen dat dit fragment onderdeel was van dezelfde straat.

Het Schip is dan ook het meest uitgesproken - en bij vlagen over-the-top - gebouw van de wijk, met de grootste variëteit in bouwhoogten en dakvormen: het kleinschalige postkantoor, de twee doorlopende straatwanden en het plein met toren. De twee eerdere gebouwen van De Klerk aan weerszijden van het plantsoen zijn meer opgenomen in het grotere bouwblok waarvan ze deel uitmaken, en daardoor ook meer ingetogen. Toch zitten ook deze boordevol details, zoals de rijke hoekoplossing aan de Oostzaanstraat van het gele blok: van de gecurvde, donkere bakstenen penanten aan weerszijden van een woningentree, via de repeterende ramen tussen de donkere plint en het gele metselwerk, tot aan de sierlijke balustrade.

Losheid

Inspirerend aan deze gebouwen is dat het sculpturale bouwblokken zijn die op natuurlijke wijze de stevige, stedelijke en eenduidige architectuur van het Amsterdamse bouwblok weten te verenigen met een ontspannen losheid, waardoor ze allerlei uitzonderingen en bijzondere momenten opnemen. De manier waarop de architecten uiteenlopende vormen en schalen weten te combineren tot één herkenbaar geheel, getuigt van vakmanschap en liefde voor zowel de grote stedelijke lijnen als het kleine gebaar op lokaal niveau.

Deze gebouwen zijn een product van hun tijd, met de toen geldende bouwtechnieken, duurzaamheidseisen en financiële kaders. Het is dan ook niet altijd mogelijk om binnen de huidige randvoorwaarden eenzelfde rijkdom te realiseren. Toch hebben ze duidelijk invloed op ons werk. In onze gebouwen proberen wij, net als in deze voorbeelden, een eenduidige architectuur te maken, die tegelijk specifieke plekken - entree, poort of hoek - extra benadrukt. Daarnaast spelen we veel met wisselende baksteenverbanden om met schaal, tektoniek en ritme een extra laag toe te voegen.

Overkoepelende architectuur

Zo hebben wij in ons project Samen IJzersterk, dat onlangs is opgeleverd, het gebouw een overkoepelende architectuur gegeven, die aan elk van de drie zijden van het bouwblok inspeelt op de specifieke context. Aan de oostkant een meer verticale geleding die aansluit op het plein en op de korrelgrootte van de naastgelegen zelfbouwkavels; aan de lange, smalle straatzijde een ritmische repetitie van herenhuizen met geschakelde voordeuren; en langs de Muiderlaan een stevige kop met een horizontale geleding die het panoramisch uitzicht weerspiegelt. 
Met prefab betonelementen hebben we de eerdergenoemde specifieke plekken extra benadrukt en met diverse baksteenverbanden hebben we de opbouw van de achterliggende woningen zichtbaar gemaakt. Het gebouw biedt daarmee een verscheidenheid die niet ten koste gaat van de leesbaarheid als eenheid.

Zaanhof

Een ander goed voorbeeld in de Spaarndammerbuurt is het Zaanhof van T. Kuipers en A. Ingwersen (foto onder). Dit gebouw dat zich uitstrekt langs vier straten, vouwt zich in de halve kilometer die het beslaat, meerdere keren naar binnen om kleine pleintjes te omarmen en toegangen tot het binnengebied te openen. Al deze overgangen gaan gepaard met een rijkdom en veelheid aan vormen die deze stedelijke momenten op logische wijze met elkaar verbinden. Het resultaat is een gebouw dat oogt als één geheel, maar waarin zich bij iedere wandeling weer nieuwe momenten en details openbaren.

Al deze bouwblokken weten het kleine en het grote op een vanzelfsprekende manier te verenigen: stedenbouw en architectuur vloeien naadloos in elkaar over. Dat staat in scherp contrast met veel van de hedendaagse stedenbouw, waarin kleinschaligheid niet voortkomt uit de architectuur zelf, maar wordt bereikt door grotere bouwvolumes op te knippen in kleinere korrels die vooral sterk van elkaar moeten verschillen. Hoewel ook deze aanpak tot interessante buurten kan leiden, zou het zonde zijn als de stad de traditie van het grotere, samenhangende Amsterdamse bouwblok niet langer zou omarmen.

Ik vraag Frederik Pöll (FP B A) om in deze rubriek het stokje van mij over te nemen.

Dit artikel is eerder gepubliceerd in ons themanummer Regeneratief Ontwerpen en in het speciale preview magazine Regeneratief Ontwerpen.

Blijf nog beter op de hoogte van al ons nieuws en abonneer je op de wekelijkse nieuwsbrief van Stedebouw & Architectuur.

Tekst & beeld: Roel van der Zeeuw