PBL pleit voor integrale aanpak bebouwd gebied en scherpere keuzes kabinet

Ongeacht het toekomstscenario staat het bestaande gebouwde gebied in Nederland voor een enorme herstructurerings- en transformatieopgave waarvoor vanuit verschillende domeinen (bijvoorbeeld energie, klimaatadaptatie en stedelijke ontwikkeling) samenhangend beleid nodig is. 

In plaats van de vraag 'past het wel?' moeten we ons gaan afvragen hoe we willen dat ons land er in de toekomst uit gaan zien. Niet het aantal woningen, maar de woonbehoefte is waar het debat over zou moeten gaan, stelt het PBL. Hoeveel woningen er nodig zijn om de bevolking van 2050 te huisvesten is namelijk geen vast gegeven, evenmin als de ruimte die nodig is voor die woningen. 

Goede woningbouw verlangt een doordachte verdichtingsstrategie, die behalve bouwen ook infrastructuur, groen, water en energie omvat. Meer regie van de rijksoverheid over het urgente woondossier is gewenst evenals scherpere keuzes van het kabinet, dat met een gecoördineerde aanpak moet komen, voorbij het huidige verkokerde beleid.

Omdat niet alles overal kan, heeft het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) vier scenario's geschetst voor hoe Nederland er in 2050 uit gaat komen te zien. Naast de bouw van een groot aantal woningen - minister De Jonge rept steeds van 900.000 voor 2030 - staat ons land voor een aantal grote opgaven. Denk aan de transities naar een klimaatneutraal energiesysteem, een circulaire economie en een duurzame landbouw. Het PBL heeft vier scenario's geschetst, waarbij de nadruk ligt op keuzemogelijkheden; specifiek op de ruimtelijke keuzemogelijkheden voor nationale en regionale beleidsmakers.

In alle vier de scenario's is ruimte voor extra woningen, klimaatadaptatie en hernieuwbare energie, maar in verschillende mate en combinaties en op verschillende plekken. Keuzes daarin leveren verschillende ruimtelijke structuren en een andere omgevingskwaliteit op.

In deze Ruimtelijke Verkenning heeft het PBL vier scenario’s ontwikkeld die beleidsmakers daarbij helpen. Dat zijn: 
• Mondiaal Ondernemend: een toekomstscenario waarin grote bedrijven de lead hebben. 
• Snelle Wereld: waarin de nog verder toegenomen digitalisering afstanden doet verdwijnen. 
• Groen Land: met veel ruimte voor de natuur. 
• Regionaal Geworteld: waarin burgers het initiatief nemen in hun eigen leefomgeving. 

Voor elk scenario zijn op basis van ruimtelijke modellering en ontwerpend onderzoek gedetailleerde kaarten van het bijbehorende Nederland van 2050 gemaakt. Deze scenariokaarten brengen in beeld welke gevolgen verschillende keuzes hebben. Bekijk hier een kaartviewer van het rapport, waarmee je verschillende toekomstbeelden van Nederland kunt aanklikken.

Uit alle scenario’s komt naar voren dat het bestaand bebouwd gebied voor grote veranderingen staat. De verstedelijkingsopgave vraagt veel aandacht van het beleid. Een deel daarvan zal binnenstedelijk liggen en daarnaast zijn er nieuwbouwlocaties buiten de stad nodig. 

Omvangrijke verbouwing

Het bestaand bebouwd gebied gaat in elk scenario decennialang op de schop. De huidige discussie over verstedelijking is sterk gericht op nieuwbouw, in het bijzonder op de vraag in hoeverre er wordt gekozen voor inbreiding (bouwen binnen bestaand bebouwd gebied) dan wel uitleglocaties (uitbreiding buiten de stad). Deze focus op nieuwbouw brengt het risico met zich mee dat de omvangrijke verbouwing van Nederland onderbelicht blijft. 

In alle scenario’s is sprake van die verbouwing, oftewel van herstructurering en transformatie, bijvoorbeeld wegens veroudering en verduurzaming. Zo moet in het kader van de warmtetransitie het overgrote deel van de bestaande gebouwenvoorraad nog worden aangepakt. Ook de openbare ruimte staat een grondige herinrichting te wachten, vanwege de aanpassing van wegen en fietspaden, vervanging van riolering, nieuwe kabels en leidingen, maar ook vanwege het creëren van de ruimte voor groen en water die nodig is voor klimaatadaptatie.

Gevolgen scenario's

In het scenario Snelle Wereld zullen stedelijke gebieden vaker dan nu een rommelige en onaffe aanblik bieden, bijvoorbeeld in stadsrandzones waarin stedelijke activiteiten en landbouw door elkaar heen voorkomen. In Mondiaal Ondernemend wordt vaker gekozen voor grootschaligere oplossingen, die relatief ruimte-efficiënt zijn, maar op bepaalde plekken wel een flinke impact hebben op de leefomgeving. De kwaliteit van de woningen en de inrichting van de openbare ruimte kan daarbij per wijk sterk verschillen. 

In Groen Land is relatief weinig ruimte voor de auto. In stedelijke gebieden wordt in de openbare ruimte en in tuinen juist meer ruimte gegeven aan groen en water met het oog op klimaatadaptatie en verbetering van de biodiversiteit. 

In Regionaal Geworteld kiezen buurten en regio’s voor eigen oplossingen die zij vinden passen in de wijk of in het landschap. Een keerzijde van dit maatwerk is een gebrekkige efficiëntie, waardoor kansen worden gemist om zaken op een hoger schaalniveau beter te organiseren. 

Vasthoudend omgevingsbeleid

"De oplossingen voor een hele reeks urgente issues vragen allemaal ruimte en zullen de inrichting van het land op lange termijn ingrijpend veranderen. Een toekomstbestendig Nederland vergt decennialang vasthoudend omgevingsbeleid op alle bestuurlijke niveaus”, stelt David Hamers, een van de projectleiders van het onderzoek. Daarbij is het van belang dat beleidsmakers lijnen uitzetten voor de toekomst, voorbij de termijn van één kabinetsperiode. "Alleen zo kan het kabinet in samenwerking met andere partijen succesvol keuzes maken voor de belangrijke transities waarvoor de Nederlandse samenleving staat.”