Regeneratief ontwerpen begint met anders kijken

Djordy van Laar is al zijn hele professionele leven op zoek naar betekenis binnen de bouw. Tijdens zijn studie civiele techniek begon het al te schuren. “Ik leerde hoe we sluizen, waterkeringen, bruggen en wegen met beton en staal konden ontwerpen om de natuur te beheersen. De natuur werd bijna een tegenstander. Tegelijkertijd zag ik hoeveel CO₂-uitstoot onze manier van bouwen veroorzaakte. Ik dacht: dit moet anders kunnen.”

Zijn zoektocht bracht hem eerst bij duurzame gebouwen en later bij netto-positief. Toen hij in 2023 het gedachtegoed van Giles Hutchins ontdekte, viel een belangrijk puzzelstuk op zijn plek. “Ik begon te begrijpen dat regeneratief niet ‘nog duurzamer’ is. Het ligt niet op dezelfde as en het is ook geen extra kwaliteit die je aan een gebouw toevoegt. Je kijkt vanuit een ander vertrekpunt.”

Dat vertrekpunt begint voor Van Laar bij een simpele constatering: wij zijn natuur. “We spreken vaak over mens en natuur, alsof het twee verschillende dingen zijn. Datzelfde zie je in de bouw. We ontwerpen een gebouw en vragen vervolgens hoeveel natuur we eraan kunnen toevoegen. Maar wij zíjn natuur. Dan verandert de vraag. Niet alleen: hoe beperken we onze schade? Maar ook: welke rol kunnen wij spelen in de ontwikkeling van het levende geheel waarvan we zelf onderdeel zijn?”

Regeneratie is nu

Daarmee komt Van Laar bij misschien wel het belangrijkste onderscheid. Regeneratie is geen beweging die ontwerpers of ontwikkelaars op gang moeten brengen. Het is ook geen toekomstbeeld waar we naartoe ontwerpen. “De regeneratieve levensimpuls is nu al aanwezig in de plek en in de relaties waarvan wij onderdeel zijn.”

Daniel Christian Wahl beschrijft die levensimpuls als het vermogen van leven om zich te vernieuwen, te helen, relaties aan te gaan, te leren en steeds opnieuw voorwaarden te scheppen voor meer leven. “Een project begint dus nooit bij nul. Wij trekken misschien een projectgrens en prikken een startdatum, maar bodem, water, ecologie, mensen, geschiedenis en onderlinge relaties ontwikkelen zich al. Onze interventie voegt zich in die ontwikkeling.”

Ook Bill Reed helpt hem om dat onderscheid scherp te maken. “Reed zegt heel eenvoudig: gebouwen kunnen zich niet voortplanten. Een gebouw is geen levend systeem. Het kan zichzelf dus niet regenereren.” Daarom vindt Van Laar de vraag of een gebouw regeneratief is uiteindelijk niet zo interessant. “De betere vraag is: aan welke regeneratie draagt dit gebouw bij?”

Dat maakt het meteen concreter. Houdt een ingreep water langer vast? Krijgen planten en dieren meer ruimte? Wordt de bodem gezonder? Worden relaties tussen mensen sterker? Blijft waarde langer in de lokale gemeenschap? “Het gebouw is niet het begin en niet het einde. Het is een interventie in een ontwikkeling die al gaande is.”

Van zorgenkind naar potentieel

De gebouwde omgeving wordt vaak terecht als zorgenkind gezien. Bouwen veroorzaakt veel CO₂-uitstoot, vraagt enorme hoeveelheden grondstoffen en beïnvloedt bodem, water en biodiversiteit. Maar juist daarin ziet Van Laar ook een enorme kans. “Als de gebouwde omgeving op zoveel systemen ingrijpt, dan ligt daar ook een gigantisch potentieel. Bijna nergens geven we zo direct vorm aan de relaties tussen mensen, natuur, bodem, water, economie en gemeenschap.”

Daar krijgt ook de architect een andere betekenis. Niet als degene die ons wel even uit de klimaatcrisis, biodiversiteitscrisis en grondstoffencrisis ontwerpt. “Dat zou opnieuw suggereren dat wij buiten het systeem staan en het kunnen repareren. Maar architecten zijn wel bij uitstek getraind om verbanden te zien, mogelijkheden te verbeelden en iets wat nog niet bestaat voorstelbaar te maken. Daar zit een enorme potentie.”

Een verhaal van Bill Reed maakte dat voor hem tastbaar. Reed kreeg een traditionele ontwerpopgave voor een supermarkt en draaide de vraag om. Niet: hoe maken we de meest duurzame supermarkt? Maar: hoe kan deze supermarkt bijdragen aan de ontwikkeling van de regio waarin hij staat? “Er verandert maar één zin, maar eigenlijk verandert de hele opgave. Je gaat andere vragen stellen, andere schaalniveaus bekijken en waarschijnlijk ook andere mensen betrekken. Misschien ligt een van de grootste ontwerpvrijheden dus al vóór het tekenen: in het vermogen om te zien of we wel de juiste vraag stellen.”

Welke wijsheid zit aan tafel?

Een andere ontwerpvraag vraagt ook om een bredere blik op kennis. “We zijn ongelooflijk goed geworden in analyseren, meten, modelleren en optimaliseren. Dat heeft ons enorm veel gebracht. Het probleem is niet rationele kennis. De balans is zoekgeraakt doordat we die vorm van weten zo dominant hebben gemaakt.”

Een plek laat zich volgens Van Laar niet volledig begrijpen vanuit data, tekeningen en modellen. Daarvoor zijn verschillende vormen van wijsheid nodig. “Wetenschappelijke kennis en data zijn belangrijk. Maar ook ervaring, verhalen, ecologische kennis, waarneming, intuïtie en voelen kunnen iets zichtbaar maken wat je anders mist. Het gaat er niet om rationele kennis te vervangen. Het gaat erom haar weer onderdeel te maken van een rijker palet aan manieren van weten.”

Dat heeft praktische gevolgen voor het ontwerpteam. “Bij de start van een project vallen we vaak terug op de geijkte partijen en patronen die we allemaal kennen. Daarmee bepalen we ongemerkt ook welke kennis vanaf het begin meeweegt.” Van Laar stelt daarom andere vragen. Wie betrekt iemand die al veertig jaar in het gebied woont? Wanneer vragen we het waterschap wat daar in tientallen jaren over het watersysteem is geleerd? Waarom zit een ecoloog of landschapsarchitect niet vanaf dag één in het ontwerpteam?

En sommige stemmen kunnen niet zelf aanschuiven. Wie vertegenwoordigt toekomstige generaties? Hoe krijgen bodem, water, planten en dieren een stem? “Daar bestaan geen simpele recepten voor. Maar het begint met beseffen dat onze professionele blik altijd beperkt is. Misschien is de eerste ontwerpbeslissing wel: wie nodigen we uit om mee te kijken?”

Anders kijken is volgens Van Laar het begin, maar wat betekent dat in de praktijk voor de ontwerper zelf? In het tweede deel van deze reeks spreken we architect Philippe Rol van studio Volle Grond. Hij ziet de architect niet als iemand die een eindbeeld bedenkt, maar als gids die samen met bewoners en de plek op zoek gaat naar een richting.

Dit artikel is verschenen in Stedebouw & Architectuur #4, thema Regeneratief Ontwerpen. Lees meer interessante artikelen in de speciale Sneak Preview.

Blijf nog beter op de hoogte van al ons nieuws en abonneer je op de wekelijkse nieuwsbrief van Stedebouw & Architectuur.