De architect als gids

Philippe Rol: “Regeneratief ontwerpen gaat uit van dat levende systeem als vertrekpunt, om vervolgens te onderzoeken hoe meer menselijk én niet-menselijk leven een plek en het ecosysteem kan verrijken. Dat kan alleen door werkelijk in contact te staan met een plek. Voor mij werkt dat door met hoofd, hart en handen met een plek verbonden te zijn.”

Hoofd, hart en handen

Rol studeerde Bouwkunde aan de TU Eindhoven en werkte jarenlang als architect. Ook toen hield hem al de vraag bezig hoe architectuur een rol kon spelen in sociale en maatschappelijke vraagstukken. Een aantal jaren geleden kwam hij in aanraking met ecopsychologie: een vakgebied dat ervan uitgaat dat wat binnen in en buiten ons gebeurt, niet los van elkaar kan worden gezien.

In 2023 startte hij zijn studio Volle Grond en koos hij nadrukkelijker voor een andere manier van werken. Zijn hoofd, hart en handen helpen hem daarbij om verschillende vormen van kennis met elkaar te verbinden. “Met mijn hoofd weet ik bijvoorbeeld welke materialen minder milieubelastend of herbruikbaar zijn. Met mijn hart verbind ik me met alles wat leeft op de plek, mensen, flora en fauna, en met de verhalen en het verleden. En de handen staan voor het daadwerkelijk aanwezig zijn én zo vroeg mogelijk dingen uitproberen en in gang zetten op de plek.”

Juist dat laatste is belangrijk. Een plek leer je volgens Rol niet alleen kennen door haar te analyseren. Je moet er tijd doorbrengen, luisteren, ervaren en soms simpelweg beginnen.

De architect als gids

Daarmee verandert ook de rol van de architect. Rol ziet zichzelf niet zozeer als degene die vooraf bepaalt wat een plek moet worden, maar als gids. “Verbinder vind ik eigenlijk een te algemeen woord. Als ontwerper kijk ik ook vooruit. Ik zoek samen mét toekomstige gebruikers en bewoners, binnen de mogelijkheden en verhalen van een plek, naar een nieuwe richting. Daar zit voor mij de rol van de architect.”

De architect verdwijnt daarmee niet uit het ontwerpproces. Integendeel: juist diens verbeeldingskracht en vakmanschap zijn nodig om een wenkend toekomstperspectief te schetsen, de potentie van een plek zichtbaar te maken en vervolgens condities te creëren die méér leven uitnodigen. Het ontwerp begint alleen niet langer bij een vooraf bedacht eindbeeld.

Niet beginnen met het eindbeeld

Dat gebeurde bijvoorbeeld bij meer&deel in Eindhoven, een CPO-woonproject van veertig woningen waar Rol zelf woont en aan meewerkte als architect. Toekomstige bewoners en het ontwerpteam begonnen er niet met de vraag hoe de wijk eruit moest zien. Ze onderzochten eerst wat begrippen als gezamenlijkheid, wonen en delen voor hen betekenden en waar zij behoefte aan hadden.

Daaruit ontstonden vier kernwaarden en vervolgens bouwstenen die richting gaven aan het ontwerp. Zo werd het volledige tuingebied gemeenschappelijke ruimte. “Als je mensen werkelijk meeneemt, ontstaat er een sociaal weefsel. Mensen durven dingen los te laten en ontdekken tegelijkertijd dat gezamenlijkheid soms méér oplevert dan wanneer iedereen zijn eigen stukje probeert te optimaliseren.”

Rol ziet daarin veel potentie voor de zogenoemde derde bouwstroom: collectieve en burgergedreven vormen van ontwikkelen, naast de traditionele markt- en corporatiebouw. Ook bij Klein Strijp, een woongemeenschap in wording van 53 woningen, ziet hij wat er gebeurt wanneer dat sociale weefsel al vóór de bouw ontstaat. Een groep toekomstige bewoners komt er regelmatig samen, waardoor relaties worden gevormd, lang voordat de woningen gereed zijn.

Rijke informatie

Maar niet alleen mensen vertellen iets over een plek. Rol moedigt architecten aan om letterlijk langer aanwezig te zijn. “Ga eens een uur tegen een boom op de plek zitten. Je lichaam en ziel zakken dan langzaam in die plek. Je perspectief verandert. Luister ook naar de verhalen van mensen die de plek kennen, en leer ook waarnemen hoe dieren en andere soorten de plek gebruiken.”

Bij meer&deel leidde dat daadwerkelijk tot een andere ontwerpkeuze. In het uiteindelijke stedenbouwkundige plan staan de gebouwen dichter bij elkaar en zijn aan de randen drie hoeken opengehouden. Het idee om daar niet te bouwen, ontstond door langer stil te staan.

Voor Rol hoort dat bij een professionele werkhouding waarin actie en stilstaan met elkaar in balans zijn. Door niet alleen te handelen, maar ook bewust waar te nemen en te luisteren, verruimt de ontwerper de informatie waarop keuzes worden gebaseerd.

Volle Grond

De naam van zijn studio vat die houding misschien wel het beste samen. Want hoe schraal een plek op het eerste gezicht ook lijkt, voor Rol bestaat lege grond niet. “Er zijn altijd verhalen die ertoe doen, dingen die er willen leven en mogelijkheden. Die rijkdom inzichtelijk maken, is voor mij de eerste stap van regeneratie. Daarna kan je de bodem voeden en kijken wat erop afkomt.”

Vervolgens ontstaat de ontwerpvraag: welke interventies kunnen ervoor zorgen dat de aanwezige stromen en relaties beter gaan functioneren? Niet om het systeem naar de hand van de ontwerper te zetten, maar om het leven op de plek beter te dienen.

Dat vraagt volgens Rol ook om bescheidenheid. “Wie denken we als architecten eigenlijk wel dat we zijn? We moeten weer over ons eigen leven heen leren kijken.” Hij verwijst daarbij naar filosoof Roman Krznaric, die in De goede voorouder oproept om onze tijdshorizon radicaal te verlengen. “Stel je als architect vaker de vraag wat een beslissing die je vandaag neemt, betekent voor de wereld van de achterkleinkinderen van je achterkleinkinderen.”

Ontwerpen voor wat nog kan ontstaan

Juist daarin ziet Rol hoop. In regeneratieve netwerken en frameworks komt hij steeds opnieuw uit bij de commons: vormen waarin mensen hulpbronnen, plekken of voorzieningen gezamenlijk gebruiken en beheren en daar samen verantwoordelijkheid voor dragen.

Wanneer mensen serieus worden genomen en daadwerkelijk betrokken raken, ziet Rol dat er iets kan ontstaan wat vooraf niet volledig te ontwerpen is. Mensen groeien, relaties verdiepen zich en een plek ontwikkelt zich verder.

Misschien is dat uiteindelijk ook waar de architect als gids over gaat. Niet vooraf bepalen hoe de toekomst eruit moet zien, maar leren zien wat er al aanwezig is en samen met mens en plek onderzoeken welk nieuw leven daaruit kan ontstaan.

Rol ziet de architect als gids die samen met mens en plek zoekt naar een richting. Maar hoe pak je dat aan op de schaal van een heel gebied? In het derde deel van deze reeks spreken we Maurits van Hoogevest en Ruben Bus van Building The New. Zij laten zien wat er gebeurt als je in gebiedsontwikkeling niet begint bij het programma, maar bij de gemeenschap en de plek zelf.

Reeks: Regeneratief ontwerpen

Wat als we niet langer vragen hoe duurzaam een gebouw is, maar wat dankzij dat gebouw tot ontwikkeling kan komen? In deze vierdelige reeks onderzoeken we regeneratief ontwerpen vanuit verschillende invalshoeken: van een andere manier van kijken tot de rol van de architect, de gemeenschap en het natuurlijke systeem van een plek. De reeks verscheen eerder in het themanummer Regeneratief ontwerpen van Stedebouw & Architectuur, met Djordy van Laar (Alba Concepts) als gasthoofdredacteur.

Deel 1: Regeneratief ontwerpen begint met anders kijken
Deel 2: De architect als gids (huidig artikel)
Deel 3: De gemeenschap en de plek als uitgangspunt (verschijnt op woensdag 18 november)
Deel 4: De tuinier van de campus (verschijnt op maandag 23 november)

Dit artikel is verschenen in Stedebouw & Architectuur #4, thema Regeneratief Ontwerpen. Lees meer interessante artikelen in de speciale Sneak Preview.

Blijf nog beter op de hoogte van al ons nieuws en abonneer je op de wekelijkse nieuwsbrief van Stedebouw & Architectuur.