Ontwerp van wijk impuls voor gezondheid

“We weten uit ervaring”, vertelt adviseur Kim Maas, “dat voor een gezonde en veilige leefomgeving vroeg in het proces, bijvoorbeeld in stedenbouwkundige plannen, de meeste impact te behalen is. Daar ontbreekt het vaak aan handvatten om dit concreet te maken. Als zo’n plan definitief is, kun je bijna niet meer bijsturen.”

Wat begon als intern gedachtegoed, groeide uit tot een concreet instrument dat inmiddels in de praktijk wordt toegepast, onder andere in de gemeente Tiel. De Gezondheidsscan Gebiedsontwikkeling biedt gemeenten, gebiedsontwikkelaars en ontwerpers de mogelijkheid om gezondheid gelijk vanaf de start te integreren in de ontwikkelingen. En daarmee verandert er veel. 

“We zitten vanaf het begin aan tafel”, zegt Maas. “In de planvorming van een gebiedsontwikkeling is veel impact te maken op de leefomgeving van de toekomstige bewoners en gebruikers. Zo voorkom je dat je achteraf moet vragen: Waarom is hier niet over nagedacht?”

Aanleiding voor de scan

Toen Maas drie jaar geleden bij Sweco begon, stond de Gezondheidsscan Gebiedsontwikkeling al in de steigers. Het idee ontstond uit een opvallend patroon in de gebiedsontwikkeling: er zijn volop data beschikbaar over gezondheid in de bestaande wijken, maar dat is veel lastiger in een nieuwbouw- of transformatiegebied. Daar zijn nog geen of nauwelijks bestaande bewoners: dus wat meet je dan precies, waar baseer je je op?

“Voor bestaande omgevingen zijn al allerlei scans beschikbaar”, vertelt Maas. “Daar is vrij gemakkelijk in kaart te brengen waar het groen minder is, waar luchtkwaliteit slecht is, waar de leefbaarheid laag scoort en waar verbeteringen door te voeren zijn. Maar voor gebieden die nog niet bestaan of in ontwikkeling zijn, was er nauwelijks een methodiek.”

En dat was volgens haar een groot gemis. Want juist die eerste fase - het stedenbouwkundig plan en de gebiedsvisie - biedt de beste gelegenheid om in de ruimtelijke inrichting keuzes te maken die zorgen voor een gezonde, veilige en leefbare omgeving.

“Daar gaat het vaak mis”, stelt Maas. “Je ziet plannen waarin eerst over woningen, verkeer en water wordt nagedacht en pas daarna komt gezondheid. In die laatste vierkante meters moet een speelpleintje, het groen of ruimte voor bewegen worden ingepast. Terwijl ontwerpen voor een beter resultaat zorgen, als de focus eerst wordt gelegd op de gezondheid en beweegvriendelijkheid van de leefomgeving. Daar hebben bewoners en gebruikers de komende vijftig jaar profijt van en kan dus impact op gezondheidspreventie worden gemaakt.”

De Gezondheidsscan Gebiedsontwikkeling is daarom ontwikkeld om exact dat gat te dichten: een instrument dat beoordeelt of een plan gezonde keuzes stimuleert, knelpunten benoemt en zeer concrete aanbevelingen geeft om het plan of ontwerp te verbeteren. “Het doel is tweeledig”, vat Maas samen. “We brengen kansen en uitdagingen in kaart én we geven handvatten om het plan te verbeteren. Deze kunnen direct worden uitgewerkt, passend bij de schaal, locatie en omgeving van de nieuwe wijk.”

Werking op basis van acht thema's

De scan bestaat uit acht hoofdthema’s (zie onder): de acht bouwstenen voor een gezonde en veilige leefomgeving. Daarbinnen hangen tientallen indicatoren die de leefomgeving meetbaar maken. “We maken het zo concreet mogelijk”, zegt Maas. “Heel veel thema’s kun je toetsen. Staat het in het plan? Hoe is het uitgewerkt? Is het logisch verdeeld over de wijk? Is het voldoende en wat is de kwaliteit? Past het bij de omgeving?”

Binnen elk van deze bouwstenen zijn een reeks indicatoren opgesteld, variërend van kwalitatieve beoordelingen tot harde cijfers en werkend met een score van A tot en met E. “Die labels helpen enorm”, vindt Maas. “Het is meteen zichtbaar waar een plan sterk staat en waar werk aan de winkel is. We geven concrete handvatten om direct mee aan de slag te gaan.”

Meetbaar maken van gezondheid

"De basis van de indicatoren gaat om: staat het in het plan en is erover nagedacht?”, zegt Maas. “Maar we gaan ook een laag dieper en kunnen ook echt rekenen en kijken naar de kwaliteit van het plan. Bijvoorbeeld voor speelplekken kijken we naar aantallen, verspreiding en bereikbaarheid.”

Bij bewegen spelen logische looplijnen, veilige routes en variatie een grote rol. “We kijken naar alle leeftijden. Ligt een speelplek logisch ten opzichte van woningen? Is het aanbod divers genoeg? Past het bij de wijk? Zijn er kansen die nog helemaal niet benut worden?”

Het resultaat is een scan die zowel kwantitatief als kwalitatief is; precies wat nodig is om een stedenbouwkundig plan te verbeteren. De scan is niet bedoeld als certificering, maar juist als gespreksopener en inspiratiebron om meer impact te maken op gezondheid, veiligheid en leefbaarheid.

Tiel als praktijkvoorbeeld 

Een van de eerste plekken waar de Gezondheidsscan is toegepast, is de nieuwbouwontwikkeling in Passewaaij in de gemeente Tiel. Daar zijn al eerdere fasen van de wijk ontwikkeld en voor de nieuwste uitbreidingen is een gebiedsvisie gemaakt. Maas en haar collega’s namen die gebiedsvisie en het stedenbouwkundig plan volledig door. “We nemen uiteraard alle indicatoren mee”, vertelt ze. “En daar kwamen heel concrete aanbevelingen uit.”

Lees nu het complete verhaal in het gratis magazine Ruimte voor Bewegen.

Blijf nog beter op de hoogte van al ons nieuws en abonneer je op de wekelijkse nieuwsbrief van Stedebouw & Architectuur.

Tekst: Laura Vliek
Bron: Ruimte voor Bewegen
Beeld: Sweco