'Nieuwe steden en 'straatjes erbij' helemaal niet nodig'

Stedebouw & Architectuur: Op welke kerntaken van een waterschap richt jij je vooral?

Els Viester: “We werken aan een transitie van de gebouwde omgeving om gebiedseigen water vast te houden en schoon te houden. Dit duurzame water- en bodemsysteem is ook essentieel voor de ruimtelijke kwaliteit. Mijn opdracht is vooral om aan de voorkant van allerlei planprocessen co-creatief en via ontwerpend onderzoek concepten in te brengen voor deze transitie. Als je ergens in een gebied op drukt, komt het op een andere plek weer omhoog. Alle beslissingen hebben daarom met elkaar te maken.”

“Wanneer je bijvoorbeeld hoog en droog op de zandgronden van de Veluwe gaat verharden door te bouwen, heeft dat milieueffecten op de kwaliteit en kwantiteit van het grondwater. Of kijk naar een regionaal schaalniveau, zoals het ontwikkelperspectief van de Stedendriehoek Apeldoorn, Deventer en Zutphen. Daar spreekt men over een sprong over de IJssel voor woningbouw en bouwen in natte broeklandschappen. Daarover willen we graag aan de voorkant meedenken, want er spelen dan verschillende waterissues. Ik heb wel moeten leren hoe je stedenbouwkundige kwesties kan relateren aan onze vastgestelde beleidsdoelen. Inmiddels merk ik dat ik geen gekke dingen zeg, wanneer ik namens het  waterschap voorstel om parkeerplaatsen in de hoogte te bouwen. Om zo wegverhardingen te verminderen en groenblauwe dooradering te vergroten.”

'Veel gemeenten kijken meteen naar uitbreidingslocaties'

S&A: Vanuit waterschappen hoorde ik eerder dat ze met veel nieuwe partijen rond de tafel moeten. 

EV: “Ja, dat moeten we niet alleen vanwege de Omgevingswet, dat willen we ook graag. We worden dan ook steeds vaker door gemeenten uitgenodigd om die ruimte aan de voorkant te pakken. Maar als stedenbouwer bij een gemeente, waar ik eerder werkte aan een uitbreiding, heb ik ook niet eerst het waterschap aan tafel gevraagd. Vaak praten sectoren wel onderling met elkaar; stedenbouwers met andere stedenbouwers en de gemeentelijke afdeling water en riolering met onze planadviseurs en accounthouders."

“Interdisciplinair samenwerken wordt steeds belangrijker, evenals elkaars taal leren spreken. Daarom heeft ons waterschap nu ook een stedenbouwer, landschapsarchitecten, een planeconoom en een planjurist in dienst. Niet iedere gemeente komt automatisch en vroegtijdig naar ons toe, dus zoeken we nog naar die wisselwerking. In het Ruimtelijk Economisch Domein hebben provincies en gemeenten een bevoegde gezagrol, maar door de Omgevingswet zijn wij in dat domein nu veel meer een gelijkwaardige partner. Tegelijkertijd hebben wij een Waterschapsverordening waar initiatiefnemers mee te maken hebben. Als we echt water en bodem sturend willen laten zijn, moeten we inspireren en meedenken. Het liefst aan de voorkant in plaats van achteraf, met die verordening in de hand.”

S&A: Lukt het nog niet om overal water en bodem sturend toe te passen?

EV: “Enerzijds is álles water- en bodem sturend. Anderzijds lopen we steeds meer aan tegen de grenzen van hoe we dit technisch kunnen reguleren. Op de kleine, technische schaal lukt het allemaal wel, maar in de strategische planvorming is nog een wereld te winnen. Zo is soms door grondposities van gemeenten al besloten te gaan bouwen op locaties waarvan het om veel redenen de vraag is of die plekken wel geschikt zijn. Daarbij dreigt het gevaar dat er een soort lock in ontstaat en er een typische Vinex-achtige uitbreidingswijk komt. Wat misschien een bypass onmogelijk maakt of benedenstrooms wateroverlast veroorzaakt, met juridische procedures als gevolg. Dat is precies het tegenovergestelde doel van de Omgevingswet. Daarom komen we nu met concrete uitgangspunten, zodat we samen verder kunnen komen.”

“Een van onze belangrijke uitgangspunten is dat de negatieve impact van een verkeerd ontwerp niet wordt afgewenteld op andere gebieden; en dat geldt ook voor de daarbij behorende verantwoordelijkheden. Als je ergens een plek ophoogt, veroorzaakt het water benedenstrooms problemen. Een waterschap moet dan harder pompen en dus worden er kosten overgedragen aan dat waterschap. Daarom combineren we liever het programma Ruimte voor de rivier met zo’n uitbreidingswijk en voegen we met een ontzettend mooie woonwijk veel kwaliteit toe.”

S&A: Met welke innovaties op het gebied van woningbouw gaan waterschappen te maken krijgen?

EV: “We zijn in Nederland allemaal ambities aan het stapelen en daarvoor moet je nieuwe manieren vinden om op grote schaal te kunnen bouwen. We hebben het dan niet over kleine innovaties van één drijvende woning, maar over superveel woningen. Als we dat snel willen doen, moeten we op een nieuwe manier kijken naar hoe dat kan in of buiten de stad. Daar is innovatie voor nodig, want we kunnen dat nu nog niet op grote schaal uitrollen. We horen vaak dat het moeilijk is om binnen de bestaande stad woningen toe te voegen, terwijl onderzoek uitwijst dat daar wel veel ruimte is om te verdichten en te vergroenen, en zeker in naoorlogse wijken. Zonder extra verhard oppervlak. Daarom hebben wij de ontwerpwedstrijd ‘Vernieuwen mét water van naoorlogse wijken’ uitgeschreven voor wijken in Ede, Heerde, Soest, Veenendaal en Wageningen. Om te onderzoeken hoe je daar locaties kunt verdichten, vergroenen en klimaatadaptief kunt maken."

“Het ontwerp Nieuw Leven tussen Veen en Steen, van ontwerpbureau Must, Veenvesters en de gemeente Veenendaal, heeft gewonnen. Zij keken naar het oorspronkelijke, natuurlijke veenlandschap, maakten er ruimte voor water en die herwaardering van de openbare ruimte schiep ook ruimte voor ontmoetingsplekken. Zo bleek dat er nog hartstikke veel mogelijk is zonder te verharden. Dat gebeurt echter nog heel erg weinig. Als we dat goed in de vingers krijgen en uitrollen, heb je al die nieuwe steden en ‘straatjes erbij’ helemaal niet nodig.”

‘We willen graag aan de voorkant meedenken’

Stand van de stedenbouw

• De Beroepsvereniging van Nederlandse Stedebouwkundigen en Planologen (BNSP) publiceert binnenkort het boek Stand van de Stedenbouw met een uniek overzicht van de huidige praktijk van de Nederlandse ruimtelijke ordening. Het boek laat zien hoe het stedenbouwkundig ontwerp zich verhoudt tot actuele opgaven, zoals de groeiende druk op de schaarse ruimte, de woningnood en de onverminderde noodzaak van goede leefomgevingen. Stand van de Stedenbouw toont 250 stedenbouwkundige plannen uit het hele land, variërend van binnenstedelijke verdichting tot grote gebiedsontwikkelingen. Met interviews, reflecties en analyses worden actuele thema’s verdiept en verbonden. Het boek bevat naast kaarten en plattegronden ook de meest spraakmakende plannen van de afgelopen 25 jaar en nodigt nadrukkelijk uit tot gesprek en reflectie. Bestellen kan via: www.bnsp.nl/standvandestedenbouw

Blijf nog beter op de hoogte van al ons nieuws en abonneer je op de wekelijkse nieuwsbrief van Stedebouw & Architectuur.

Tekst: Ysbrand Visser
Beeld: Waterschap Vallei en Veluwe