Great Places: honderden richtlijnen voor een succesvolle openbare ruimte

Tekst & foto’s: Kyra Kuitert en Rosemarie Maas 

Great Places is de derde en dit keer Engelstalige druk van het succesvolle handboek Prettige Plekken. De auteurs vonden het tijd voor een Engelstalige versie, omdat de behoeften van mensen met betrekking tot een fijne openbare ruimte universeel blijken te zijn. Dit geldt ook voor de onderliggende plannings- en ontwerpprincipes.  

In Great Places is nog steeds het handboek Prettige Plekken, waarbij de bestaande schaalniveaus - blok, buurt, stad, park en plein - zijn aangevuld met een nieuw schaalniveau: routes. Ook biodiversiteit en klimaatadaptatie toegevoegd aan de eerder beschreven thema’s aantrekkelijk, sociaal veilig, gezond, sociaal, groen en kindvriendelijk. Bijna alle thema’s kregen nieuwe richtlijnen, van antiterrorismemaatregelen tot geluidsbelasting en smart mobility. De auteurs zijn daarbij niet over één nacht ijs gegaan. Los van hun eigen kennis en ervaring en de analyse van talloze plekken in bijna alle continenten, hebben ze honderden boeken en vakliteratuur uit binnen- en buitenland doorgespit. Foto’s van meer dan honderd steden wereldwijd ondersteunen de richtlijnen.  

Het belang van groen en bijbehorende richtlijnen 

Voor deze publicatie in Stedebouw & Architectuur kozen we voor het onderwerp vergroening. In een groene omgeving zijn mensen gezonder en mentaal fitter en er wordt meer bewogen. Groen is visueel aantrekkelijk (mits goed onderhouden) en zorgt ervoor dat mensen zich prettiger en gelukkiger voelen.   

In Great Places worden de ‘hoe-vragen’ beantwoord. Hoe maak je een aantrekkelijke en gezonde groene omgeving of hoe kan beplanting bijdragen aan gezondheid en luchtkwaliteit? Dit verschilt per soort openbare ruimte en daarom geven we voorbeelden van richtlijnen op alle zes schaalniveaus. 

Groen op blokniveau  

Great Places geeft op blokniveau richtlijnen voor groene gevels, bomen in de straat, geveltuinen en groen in de werkomgeving. Maar ook onder het thema ‘gezond’ komt groen aan bod, met onder andere richtlijnen voor een gezonde omgeving voor ouderen en mensen met dementie, groene ziekenhuizen en groene schoolpleinen.  

Richtlijnen voor groen bij een bejaarden- of verzorgingstehuis  

• Zorg voor voldoende groen, want voor ouderen die niet of nauwelijks meer van huis gaan, is groen nabij de woning van groot belang. 
• Kies desgewenst voor groen waarbij ouderen een rol kunnen spelen in het onderhoud. Denk ook eens aan een eetbare tuin, een overdekt terras of dierenverblijf.  
• Stel de tuin open voor de buurt; dit vergroot de kans op sociale interactie voor ouderen.  
• Zorg, als er voldoende ruimte is, voor zowel een stil als een ‘drukker’ tuingedeelte. Soms willen ouderen activiteit en ontmoeting, soms rust. Situeer voorzieningen, zoals een jeu-de-boulesbaan, in het drukke deel. 
• Zorg voor voldoende zitgelegenheid. Aan de stille kant met uitzicht op groen, water of bloemen en aan de drukke kant op mensen en verkeer. 
• Zorg dat routes in een ‘rondje’ of ‘achtje lopen’, zodat mensen een ommetje kunnen maken.  
• Maak alle paden vlak, stroef en voldoende breed, zodat ouderen comfortabel kunnen lopen en rijden met een rollator of rolstoel. Voorkom afstapjes (liever een hellingbaan) en scherpe hoeken. 

Groen op buurtniveau  

Voor wat betreft groen op buurtniveau bevat Great Places onder andere richtlijnen voor postzegelparken, buurtparken, een kindvriendelijke buurt en speelplekken, zoals speelnatuur.  

Richtlijnen voor buurtparken 

• Situeer buurtparken goed verankerd in de buurt op een onderlinge afstand van maximaal 500 meter. Als ze op meer dan 3 minuten lopen (circa 250 meter) liggen, wint de afstand het vaak van de behoefte om even in een groene omgeving te zijn. 
• Leg buurtparken bij voorkeur centraal in de buurt en baken ze af met gebouwen. 
• Baken een buurtpark af met een hek, haag, water of groenstrook als er geen gebouwen zijn die de natuurlijke begrenzing vormen.  
• Zorg dat er naast gras en bomen ook siergroen is, want mensen houden van kleur en fleur.  
• Bied verschillende mogelijkheden voor sport en spel, van formele sportveldjes tot natuurspelen. 
• Zorg voor veel en comfortabele zitgelegenheden. 

Groen op stedelijk niveau  

Bij het thema groen op het niveau van de stad gaat Great Places dieper in op de rol van bomen en groen tegen luchtvervuiling. Ook wordt het thema biodiversiteit hier verder uitgediept.  

Richtlijnen voor bomen tegen luchtvervuiling 

• Verhoog het aandeel naaldbomen en groenblijvende loofbomen, omdat deze een grotere filtercapaciteit hebben.  
• Kies specifieke boomsoorten, ook afhankelijk van de soort luchtvervuiling: 

- Fijnstof: coniferen zijn effectiever in het verwijderen van fijnstof dan loofbomen. Bomen met harig blad of bladeren met een dikke waslaag zijn effectiever dan die met gladde, platte bladeren. 

- Schadelijke vluchtige organische componenten, onder andere afkomstig van pesticiden, oplosmiddelen en sommige schoonmaakmiddelen: coniferen met wat vettige naalden absorberen deze stoffen het beste. 

- Stikstofoxiden: loofbomen zijn hiervoor effectiever dan naaldbomen en bomen met gladde en platte bladeren zijn effectiever dan die met ruwe en behaarde bladeren. 

- Zwaveldioxide, stikstofdioxide en ozon: gebruik breedbladige loofbomen, zoals eik en esdoorn.  

Pleinen  

Bij pleinen moet goed worden nagedacht waar en hoe groen toegevoegde waarde heeft. Een aantrekkelijk plein biedt visuele variatie door gevarieerde gevels rondom het plein. Plant dus geen bomen die deze mooie gevels aan het zicht onttrekken. Een plein met onaantrekkelijke architectuur kan juist aantrekkelijk gemaakt worden door het toevoegen van groen. Pleinen zijn vaak stenig en in de zomer kan het daar flink heet worden. Eén of meerdere bomen (met bankjes eronder) zorgen dan voor schaduwrijke plekken in de zomer.  

Parken  

Parken zijn van zichzelf al groen. Ze moeten vooral aantrekkelijk zijn voor de wandelaar en daarvoor is gevarieerd groen van belang. Dus niet alleen bomen, gras en water, maar diverse groensferen, inclusief vaste planten en ecologische zones. Belangrijk is dat de parkbezoeker optimaal van dit groen kan genieten door verschillende keuzemogelijkheden in paden en comfortabele zitgelegenheden. 

Routes  

Groene wandel- en fietsroutes zijn aantrekkelijk en essentieel voor de stadsbewoner. Zowel om van ‘a’ naar ‘b’ te gaan en te sporten, als voor het dagelijkse ommetje. Groen in zijn vele vormen zorgt voor een aantrekkelijk uitzicht, frisse lucht, biodiversiteit, schaduw, oriëntatie en enige mate van beschutting tegen regen en wind langs de route. Het groen mag uiteraard niet ten koste gaan van sociale veiligheid doordat het belangrijke zichtlijnen beperkt. 

Richtlijnen voor bomen langs fiets- en wandelroutes 

• Kies per route één begeleidende boomsoort om een consistent straatbeeld te creëren.  
• Onderbreek doorlopende boom- of heesterbeplantingen langs fiets- en wandelroutes ter hoogte van drukke of onoverzichtelijke verkeersknooppunten.  
• Gebruik (lei)bomen en struiken om onaantrekkelijke gevels te camoufleren en tegelijkertijd schaduw te bieden.  
• Houd bij het planten van bomen langs paden voldoende onderlinge afstand aan, zodat de individuele vorm van iedere boom tot zijn recht komt. 
• Maak een aaneengesloten ‘schaduwdak’ van de kronen van twee of meer dicht op elkaar geplante boomrijen. Dit verbetert het verblijfsklimaat tijdens warme dagen voor voetgangers en fietsers. 

Great Places is bedoeld voor ontwerpers en andere professionals die werken aan een goede openbare ruimte. Het boek verschijnt binnenkort; na publicatie is het te bestellen via www.greatplaces.nl.

Dit artikel is eerder gepubliceerd in ons themanummer Gebiedsontwikkeling; ontdek hier de Sneak preview van dat nummer.

Blijf nog beter op de hoogte van al ons nieuws en abonneer je op de wekelijkse nieuwsbrief van Stedebouw & Architectuur.