Dorps bouwen: draagvermogen en daadvermogen

“Ambities stapelen in plaats van verminderen”, zo stelde wethouder Jelle de Jong (gemeente Son en Breugel) het onlangs heel stoer op een symposium in Nuenen over de uitdagende bouwopgave voor dorpen. Het doel van de bijeenkomst was aandacht te schenken aan de noodzaak en kansen om de gigantische bouwopgave in veel dorpen zodanig in te richten dat het niet meer uitsluitend gaat over aantallen, maar over het maken van gemeenschappen.

De wethouder toonde het toekomstplan voor het gebied Sandwyck: het groene hart tussen Son, Best en Meierijstad, een plan dat de gemeentegrenzen overschrijdt. In een intensief proces met vele betrokkenen ontstond uiteindelijk begrip en enthousiasme voor die ambities, bijna tot hun eigen verbazing. Het begrip ‘dorps bouwen’ is hier geherdefinieerd. In plaats van een focus op stedenbouw en architectuur wordt samen met de betrokken bewoners en ondernemers ingezet op het laten ontstaan van leef- en zorggemeenschappen (bodem en water gestuurd).

Tja, hoe anders gaat het meestal bij bijvoorbeeld dorpse inbreidingen? Initiatiefnemers komen met een plan dat het draagvermogen van de plek te boven gaat. Dan wordt er net zolang geschaafd, totdat het net past: de wet van Procrustus. Bij dorpse uitbreidingen zien we vooral standaard woningen in standaard verkavelingen. Meer van hetzelfde, te weinig maatwerk. Collectiviteit is er geen thema. Groen als sluitpost van de rekening. Ongeïnspireerde architectuur. Met andere woorden: de automatische piloot.

Dit moet en kan anders, vond de gemeente Nuenen, en gaf opdracht om een Bouwgids te maken. Initiatieven die niet voldoen aan deze richtlijnen worden niet in behandeling genomen. Maatwerk is nu het adagium. Voor het type locatie geeft de Bouwgids passende, hoogwaardige, architectonische referenties én specifieke kwaliteitsrichtlijnen over bijvoorbeeld de typologie, bouwhoogte, landschappelijke inpassing, detaillering en klimaatadaptatie.

In 2021 publiceerde de provincie Utrecht al een ambitiedocument over nieuwe vormen van dorps verdichten. Een andere, vruchtbare inspiratiebron voor de Nuenense Bouwgids was een prachtige publicatie van ArTur: de Vlaamse Toolbox Dorpse architectuur (2021). Op veel ontwerpbureaus - ook in Nederland - is deze uitgave een bron van inspiratie voor analyse en ontwerp.

Op bovengenoemd symposium werd ook getoond dat in een aantal recente voorbeeld(ige) plannen hoge dichtheden kunnen worden gecombineerd met veel meer natuur. Er lijkt een kentering aan te komen, hoewel het allemaal nog heel erg langzaam gaat. Je kunt deze herdefiniëring van dorps bouwen een paradigmawissel noemen: het gaat niet meer uitsluitend over aantallen, maar over een veel bredere kijk op wonen en op samenleven.

Een best wel moeilijk begrip als regeneratief ontwerpen ligt aan de basis van deze bottum-up aanpak. Deze ontwerphouding gaat ver voorbij verplichte participatieprocessen en gaat ook veel verder dan duurzaam bouwen. Het is oprecht samen zoeken naar verantwoordelijkheid, voor het landschap, voor de grondstoffen, voor elkaar. En dat is best lastig, omdat we gewend zijn de gebruiker van de gebouwde omgeving te zien als woonconsument.

Een mooi buitenlands voorbeeld van het maken van een nieuw dorp (13.500 inwoners) in een agrarisch gebied is Nye bij Arhus, dat nog volop in aanbouw is. Eerst wordt hier het openbaar vervoer geregeld, dan het landschap en het watersysteem hersteld en pas daarna worden er buurtschapjes gebouwd (biobased), met collectieve voorzieningen en wisselende dichtheden en woningtypes. Zonder privétuinen, want je woont samen in een landschap. Dat alles wordt gerealiseerd door een particuliere ondernemer die het grondeigendom in een stichting heeft ondergebracht. Waar is een Nederlandse ondernemer die deze handschoen oppakt?

Terugkomend op het stapelen van ambities: als je dat niet doet, blijven we woonplekken zonder meerwaarde maken en wordt voorbijgegaan aan alle andere kwesties die ook moeten worden aangepakt. Met name de optie voor zorg en voedselproductie vlakbij huis (zoals die is opgenomen in een aantal van de op het symposium getoonde projecten) is uiterst belangwekkend. Niet voor niets worden verzekeringsmaatschappijen gevraagd mee te gaan doen: zij hebben daar baat bij. Transformatie en transitie zijn ook op dit niveau hard nodig.

Wat goed is voor dorpen is trouwens ook goed voor steden. Het is nu aan het daadvermogen van de verantwoordelijken om de uitdaging op te pakken.

Blijf ook op de hoogte van al ons nieuws en abonneer je op de wekelijkse nieuwsbrief van Stedebouw & Architectuur.

Tekst: Harrie van Helmond
Beeld: Bouwgids Nuenen