Transformatie van stedelijke rafelrandjes

Het is een mooi samenhangend vierluik dat we presenteren in het nieuwe digitale magazine van Stedebouw & Architectuur, met veel dank aan architect Vincent van der Klei. Hij zit in Amsterdam bovenop recente ontwikkelingen en schetst van daaruit diverse actuele onderwerpen die de architectuur beïnvloeden. Opvallend daarbij is zijn conclusie dat architectuur en stedenbouw in de stad buiten beeld raken. Commercie en consumptie veroveren de stad.

Van der Klei in zijn voorwoord: “Oorsprong vervaagt. Geschiedenis wordt steeds sneller overschreven. Wat ooit betekenis gaf aan een plek, wordt moeiteloos vervangen door iets nieuws. (…) In die werkelijkheid zijn we allemaal reizigers. We schakelen moeiteloos tussen werelden. We verbinden ons tijdelijk, haken aan bij groepen, beelden, ervaringen. Wat we als authentiek beschouwen, is vaak een kopie van iets wat we nooit zelf beleefden. (…) Zo schuift langzaam onze verhouding tot ruimte op. De stad wordt decor. Geoptimaliseerd voor vermaak, toerisme, consumptie. De publieke ruimte wordt steeds meer geënsceneerd en steden worden uniformer in vormgeving en programma.”

Museum M+

Over die laatste twee onderwerpen laten we respectievelijk Nikki Gonnissen (thonik) en Job Keja (Skonk.) aan het woord. Gonnissen is deels verantwoordelijk voor het genoemde decor van de stad. Met succesvolle campagnes van het Holland Festival en Museum M+ ‘kaapte’ haar bureau thonik als het ware het stadsbeeld van respectievelijk Amsterdam en Hong Kong. Gonnissen: “Wij proberen ons vooral te engageren met organisaties als theaters en musea, omdat kunst en cultuur altijd een weerspiegeling zijn van de samenleving. Culturele en sociaal-maatschappelijke boodschappen verrijken juist het straatbeeld, terwijl de commercie dingen plat slaat en alleen maar gaat over spullen en consumeren.”

Job Keja wordt vaak gevraagd om met een programma voor een goede invulling van een publiek gebouw te zorgen. Zoals bij de recente transformatie van De Nederlandsche Bank. In het algemeen kijkt Keja kritisch naar de bouwsector: “Tegenwoordig is een kinderhand snel gevuld. Wat wij er allemaal niet uitkotsen om maar zoveel mogelijk gebouwen te kunnen neerzetten! Als het puur om de prijs gaat, doen wij niet mee, want dan kunnen we niet zo heel veel toevoegen. (…) Pas als een architect het op een andere, niet standaard manier wil doen, of naar de zachte kant durft te kijken, krijg je leuke dingen.”

Onaf

Ondertussen werkt gasthoofdredacteur Van der Klei zelf graag met gebieden die niet af zijn en als rafelrandjes ook onaf mogen blijven. Van der Klei: “Dat zijn ruimtes die ik altijd wil toevoegen aan een opgave, met ruimte voor interpretatie, zodat er ‘iets anders’ kan gebeuren. Onze grote liefde schuilt in de collectieve ruimte tussen publiek en privaat. Een ruimte waar je mag dwalen, tot stilstand komen of die je je mag toe-eigenen. Er is altijd wel ergens zo’n plek te vinden, zoals een entree die je zo maakt dat er wel iets ‘onafs’ in zit. Dat jij er iets in mag zien, wat jij wilt zien en ik, wat ik wil zien. Dat je niet bezig bent met architectuur op afstand, maar met architectuur als gebruiksvoorwerp. Dat je eraan mag komen of er eigen bankje mag neerzetten. En als de ruimte niet wordt gebruikt, moet het nog steeds een ruimte blijven die een eigen schoonheid heeft.”

Dat laatste sluit weer goed aan bij het betoog van de Belgische architect Jo Taillieu, die net als Van der Klei benadrukt dat je als architect eigenlijk zo min mogelijk ingrepen moet doen. Taillieu: “Het onderzoek is belangrijker dan de uitkomst. De uitkomst is maar een momentopname. Het sleutelmoment is de wijze waarop je als architect reageert op een vraag. Dat bepaalt alle volgende stappen. Zonder die kritische houding of de juiste vragen kun je onmogelijk tot de juiste antwoorden komen. Een antwoord is bovendien niet gebonden aan een esthetische uitkomst. De esthetiek formuleert zichzelf gaandeweg.”

Wie nog niet genoeg heeft aan dit fraaie vierluik kan nog terecht bij:

• de rubriek Bouwiconen, waarin architect Auguste van Oppen (BETA) zijn liefde verklaart aan de Van der Pekbuurt (Amsterdam-Noord);
• het Expertpanel dat zich buigt over een recente misser met de MPG;
• de rubriek Hot Topic, waarin transitiemakers Niels Rood en Jeske Zonneveld een pleidooi houden voor een volledige buurttransformatie: het splitsen van eengezinswoningen in combinatie met een buurtcoöperatie en elektrische deelauto’s.

Ten slotte gaan we ook nog de grote stad uit met de column van Harrie van Helmond over ‘dorpse architectuur’.

Je leest het allemaal in de nieuwe Stedebouw & Architectuur, die abonnees terugvinden in onze Acquire-bibliotheek. Nog geen abonnee? Check dan onze abonnementenpagina.

Blijf ook op de hoogte van al ons nieuws en abonneer je op de wekelijkse nieuwsbrief van Stedebouw & Architectuur.

Tekst: Ysbrand Visser
Foto (bovenaan): Bovenbouwwerkplaats (Wisselspoor, Utrecht, Studioninedots; foto: Sebastian van Damme).