IKOC Noord-Scharwoude combineert zorg, onderwijs en opvang

In het IKOC in Noord-Scharwoude komen 56 zorgwoningen (27 studio’s en 29 2-kamer appartementen) met voorzieningen voor bewoners van Horizon Zorgcentrum. Ook komt er een basisschool met twaalf groepen voor ongeveer driehonderd kinderen, samen met kinderdagopvang en buitenschoolse opvang van Allente.  

Monique Mul is bestuurder van Allente, een organisatie van openbaar, algemeen-bijzonder en katholiek onderwijs en kinderopvang. Ze vertelt hoe het idee voor het Integraal Kind- en Ouderencentrum Noord-Scharwoude is ontstaan: “Bij het katholiek onderwijs was het IKC Waterrijk ontstaan door het samengaan van de Mariaschool en De Duizend Eilandenschool. Het was aanvankelijk de bedoeling dat er nieuwbouw voor de fusieschool zou plaatsvinden op de locatie van de Mariaschool aan de Tulpenstraat. In die periode belde de toenmalige bestuurder van Horizon Zorgcentrum. Die gaf aan graag plekken voor ouderen op de Tulpenstraat te willen realiseren. Op dat moment is het idee ontstaan om de doelgroepen – opvang, onderwijs en ouderen – bij elkaar te brengen. De visie daarachter was dat ze elkaars leven zouden kunnen verrijken.” 

Enthousiasme bij gemeente 

Gemeente Dijk en Waard, waarvan het dorp Noord-Scharwoude deel uitmaakt, was vanaf het begin enthousiast. Berenike van Lohuizen is gebiedsontwikkelaar en gedelegeerd ambtelijk opdrachtgever bij gemeente Dijk en Waard. “Als eigenaar van de grond ondersteunden we de visie van Horizon en Allente bestuurlijk meteen. In de tweede helft van 2021 besloot de toenmalige gemeenteraad om een stedenbouwkundige visie voor de locatie te maken met een programma waar ouderenzorgwoningen, een school en kinderopvang een plaats kregen. In januari 2022 is de definitiefase gestart, waarin onder meer het Programma van Eisen werd opgesteld.” 

‘De visie achter het bijeenbrengen van de doelgroepen opvang, onderwijs en ouderen was dat ze elkaars leven zouden kunnen verrijken’ – Monique Mul 

Kosten 

De stichtingskosten voor IKOC Noord-Scharwoude zijn ruim 26 miljoen euro. Het basisonderwijs bekostigt de gemeente uit de gelden voor het meerjarig huisvestingsplan. Omdat de kinderopvang semi-commercieel is, heeft de gemeente daarvoor een huurcontract met Allente. De gemeente organiseert daarnaast de projectcapaciteit. Horizon Zorgcentrum heeft een eigen geldstroom voor het deel met de zorgwoningen. Voor de verdeling van kosten van het ontwerp, de realisatie en beheer en onderhoud hebben de gemeente Dijk en Waard en Allente enerzijds en Horizon Zorgcentrum anderzijds afspraken gemaakt. 

Programma van Eisen: overkoepelende ambitie 

In het Programma van Eisen stond als overkoepelde ambitie geformuleerd: ‘Wij willen een open ontwikkel, leer- en leefomgeving creëren, waarin iedereen van 0 tot 100+, tot zijn recht komt, gezien wordt en aandacht krijgt. Op deze manier willen wij bijdragen aan het geluk van zowel kinderen als ouderen.’  

Belangrijk daarbij was het ontmoeten, vertelt Mul: “Daarom wilden we een gezamenlijke entree zodat de doelgroepen elkaar konden ontmoeten in het centrum van het gebouw. Bovendien wilden we een aantal multifunctionele ruimtes. Zodat doelgroepen samen kunnen wonen, leren en leven.”  

In de loop van de tijd leerden de partijen een belangrijke les, zegt Van Lohuizen: “We zijn gestart vanuit het idee dat vanuit visieoogpunt 1+1 meer is dan 2 en dat vanuit financieel oogpunt 1+1 minder is dan 2. De eerlijkheid gebiedt inmiddels om te zeggen dat dat laatste niet lukt. Het combineren van functies en van kwetsbare doelgroepen leidt namelijk ook tot veel praktische vragen en is in de praktijk heel ingewikkeld. Zo zijn er bijvoorbeeld twee gescheiden datasystemen nodig omdat je anders in verband met privacygevoeligheid niet uitkomt met de AVG.”  

‘Het combineren van functies en van kwetsbare doelgroepen leidt tot veel praktische vragen en is in de praktijk heel ingewikkeld’ – Berenike van Lohuizen 

Weerbarstige praktijk 

Carina Nørregaard, architect bij LIAG, herkent de weerbarstigheid van de praktijk. “In het begin is iedereen enthousiast om alles samen te doen. Bij de concrete invulling blijken vervolgens thema’s als privacy, veiligheid voor kinderen en ouderen, routing, afsluitbaarheid, zonering en de balans tussen rust en reuring belangrijk. Een voorbeeld: wat doe je als iemand van de ouderen overlijdt en wat betekent dat voor de school die dag?” 

Ook zijn er concrete ontwerpuitdagingen zoals het maken van een trap die voor beide doelgroepen geschikt is en de invloed van logistiek bij de inrichting van ruimtes. “Bij dat alles merkte ik overigens wel dat er steeds meer begrip ontstond voor elkaars wensen. Medewerkers van de instellingen, de cliëntenraad van Horizon Zorgcentrum en ouders van kinderen zijn ook betrokken bij de gesprekken over het ontwerp. Een van de belangrijkste uitkomsten daarbij was dat als je ruimten deelt en dingen samendoet, het óók belangrijk is om een eigen plek te hebben.” 

Buitenruimte 

Een andere conclusie, aldus Nørregaard, was dat ook de buitenruimten – een ontwerp van landschapsarchitecte Mascha Onderwater van Bovengronds – een grote rol spelen in het samen zijn en elkaar ontmoeten. “Daarom was het belangrijk om ook het terrein zorgvuldig te ontwerpen en om een diversiteit aan plekken en inrichting te bieden. Daarnaast waren er bovendien uitdagingen wat betreft logistiek en veiligheid, juist zo belangrijk voor deze kwetsbare doelgroepen.” 

Van Lohuizen licht dat laatste toe: “Om het perceel op de goede manier beschikbaar te maken voor de functies in het IKOC, hebben we het water in het gebied – de Potjessloot – omgelegd. Van Lohuizen: “Dat verbeterde enerzijds de bereikbaarheid van het perceel vanaf de straatzijde en zorgde er anderzijds voor dat het gebied niet te dicht bij de ernaast gelegen voetbalvelden kwam te liggen.”

Bovendien kon zo een bijdrage geleverd worden aan het doorvaarbaar maken van de Potjessloot; een belangrijke opgave voor de dorpen in Langedijk. Daarnaast was er aandacht voor parkeren en de mogelijkheden voor ouderen om hun woning te bereiken. Ook is er een kiss & ride om kinderen veilig te kunnen brengen en halen, dit plein kan in de tussentijd flexibel worden gebruikt als sport- en speelplaats. 

Bij de inrichting van de buitenruimte zijn er verschillende zones, zoals spelen voor 0 tot 4 jaar, 4 tot 7 en 7 tot 12 jaar. Verder zijn er zones die gedeeld worden met ouderen zoals 4 tot 100 jaar en 7 tot 100 sport en 4 tot 100 moestuin. Wandelpaden zijn voorzien van een waterdoorlatende bestrating én is zo ontworpen dat het zowel voor kinderen als voor ouderen (met een rollator) goed begaanbaar is.  

Impressie van het exterieur van het IKOC 

Positionering gezamenlijke ruimtes 

Bij het eerste deel van het ontwerp werkte LIAG samen met het Deense architectenbureau RUM uit Kopenhagen dat in Aarhus, Denemarken met het House of Generations een vergelijkbaar gebouw had gerealiseerd. “Zij raadden ons aan om goed na te denken over de positionering van de gezamenlijke ruimtes. Vaak wordt gedacht om die ruimtes in de plint te maken maar zij adviseerden juist om op alle verdiepingen plekken en raakvlakken te maken waar je elkaar kunt treffen en samen dingen kunt doen. Zo kan ontmoeting juist spontaan ontstaan.” 

Het leidde uiteindelijk tot een gebouw van drie verdiepingen met een gezamenlijke entree en twee aparte ‘huizen’. Het gebouw heeft een centraal hart met een aantal gemeenschappelijke functies zoals een restaurant, een bibliotheek en een atelier. Ook is er een speelzaal voor bewegingsonderwijs voor de onderbouw, die door een wand open te zetten ook gebruikt kan worden in samenhang met de centrale ruimte of voor een voorstelling. De trap ernaast fungeert dan als tribune. De medewerkers van beide organisaties delen in het hart van het gebouw zowel werkplekken als de personeelskamer.  

Bij het ontwerp besteedde LIAG veel aandacht aan zichtrelaties. Nørregaard: “Je hoeft niet alles samen te doen, maar het feit dat je elkaar ziet en weet dat er reuring is en activiteiten plaatsvinden geeft ook een bepaald ritme aan de dag.” In het zorggedeelte vond LIAG een originele oplossing voor de oriëntatie in de lange gangen. “Omdat een huisnummer niet altijd gemakkelijk is te onthouden, heeft elke verdieping een eigen kleur en elke woning een eigen beeld op de muur naast de voordeur, zoals een plant, een fiets of een bankje. Zo weet je direct, hier woon ik!” 

‘Als je ruimten deelt en dingen samendoet, is het óók belangrijk om een eigen plek te hebben’ – Carina Nørregaard 

Duurzaamheid 

Duurzaamheid speelt bij het IKOC Noord-Scharwoude een belangrijke rol. Het schoolgedeelte wordt Nul-Op-De-Meter, de zorgwoningen BENG. Bij de beplanting op het terrein is rekening gehouden met biodiversiteit en er is begroeiing langs de balkons van de woningen. Ook de materialisatie is duurzaam waar mogelijk.  

Nørregaard: “We hebben gekeken waar het mogelijk en zinvol is om een houten constructie te maken, in het centrale deel zie je dat direct als je binnen komt. Verder zijn de gevelpanelen van Pretty Plastic, 100procent recyclebaar PVC.” Van Lohuizen: “Daarmee werd ingespeeld op het Programma van Eisen, waarin gevraagd werd om circulaire materialen toe te passen waar mogelijk. We gaan er namelijk vanuit dat dit gebouw er minstens 50 jaar staat.”  

Waarde toevoegen 

Sjanie Koedoot is bestuurder bij Horizon Zorgcentrum. Ze vertelt waarom ze IKOC Noord-Scharwoude een prachtig initiatief vindt. “Iedereen weet dat we in de zorg bezig zijn met een enorme transitie. Daarbij staat het samen zijn, met elkaar activiteiten doen en het welbevinden voorop. Voor de toekomstige bewoners van het IKOC is welbevinden dat je het liefst nog waarde wilt toevoegen aan je leven. Bij ouderen zit die waarde in kennis, ervaring en kunde en soms het er gewoon zijn voor de jongere generatie. Omgekeerd halen die ouderen ook energie van die kennis, ervaring en kunde en het er zijn. Ik geloof er echt in dat de doelgroepen complementair zijn in wat ze elkaar te bieden hebben in de verschillende levensfasen.” 

Community-vorming 

Mul knikt. “In de visie van Allente staat dat community-vorming heel belangrijk is en dat je met elkaar een afspiegeling bent van de maatschappij. Tegelijkertijd zien we in de maatschappij veel individualisering. Wij hadden vanaf de start echt het romantische idealistische beeld van het IKOC waar ouders hun kind brengen en tegelijkertijd hun ouders gedag gaan zeggen. Een community waar generaties samen eten en naar een voorstelling kijken. Natuurlijk zal dat niet altijd zo mooi uitkomen, maar het levendig houden van elkaars werelden vind ik wel een heel mooi uitgangspunt.” 

‘Ik geloof er echt in dat de doelgroepen complementair zijn in
wat ze elkaar te bieden hebben in de verschillende      levensfasen’ – Sjanie Koedoot 

Advies 

Mul heeft een advies voor gemeenten, onderwijs- en opvanginstellingen en zorginstellingen die het voorbeeld van IKOC Noord-Scharwoude willen navolgen. “Wees nieuwsgierig naar elkaars werelden, blijf in gesprek en weet dat je elkaar aanvult. Je moet wel een lange adem hebben. Daarbij moet je vanuit visie bewegen en elkaar steeds vasthouden en inspireren.”  

Koedoot vult aan: “Het helpt ook als je daarbij hands on naar zaken kunt kijken. Dan kom je soms tot praktische oplossingen voor problemen die eerst moeilijk lijken op te lossen.” Van Lohuizen is trots: “Dankzij een zorgvuldig ontwerp en uitgebreide participatie hebben we geen bezwaren gekregen. Ondanks dat dit natuurlijk een heel bijzonder plekje in het dorp is.” 

Nørregaard heeft ook nog een goede raad. Allereerst een hele praktische: “Denk in het begin goed na over beheer en onderhoud na realisatie. Want dat bepaalt mede sommige ontwerpkeuzes.” Vervolgens heeft ze een advies dat meer over het proces gaat: “Breng partijen bij elkaar op een manier waarbij iedereen in zijn waarde blijft. Heb daarbij zowel aandacht voor het gezamenlijke als voor het eigen. Dat is soms lastig, want je hebt weliswaar een gezamenlijke visie, maar ook aparte belangen. Daarbij ben je soms bezig met praktische zaken en vergeet je de visie. Toch is het belangrijk om altijd die prachtige stip op de horizon goed in het oog te houden.” 

Dit artikel is verschenen in Stedebouw & Architectuur #3, thema Scholenbouw. Lees meer interessante artikelen in de speciale Sneak Preview.

Blijf nog beter op de hoogte van al ons nieuws en abonneer je op de wekelijkse nieuwsbrief van Stedebouw & Architectuur.