Prioriteit of visie: wat ontbreekt er echt in scholenbouw?

Douwe Boonstra: 

Oneens  

Het probleem ligt niet primair bij prioriteit, maar bij richting en samenhang. 

Het is te eenvoudig om te stellen dat het gebrek aan toekomstbestendige scholenbouw vooral wordt veroorzaakt door een gebrek aan prioriteit. Veel gemeenten geven onderwijshuisvesting wél degelijk prioriteit, maar lopen vast doordat een heldere, gedeelde visie ontbreekt. Zonder zo’n gezamenlijk verhaal blijven investeringen versnipperd en reactief, in plaats van strategisch en toekomstgericht. 

Met de gemeente Groningen hebben we in Schoolvoorbeeld onderzocht waar en hoe de beste scholen kunnen worden gebouwd. Daaruit bleek iets wezenlijks: kwaliteit ontstaat pas wanneer onderwijs, stedenbouw, gezondheid, duurzaamheid en maatschappelijke voorzieningen vanuit één gezamenlijke ambitie worden benaderd. Zolang onduidelijk blijft welk onderwijs we willen faciliteren en welke leeromgeving daarbij hoort, ontbreekt richting in besluitvorming. Scholenbouw wordt dan gereduceerd tot een vastgoedopgave. 

Juist daar worstelen veel gemeenten mee. Niet uit onwil, maar doordat scholenbouw nog te sectoraal is georganiseerd. Onderwijsbeleid, ruimtelijke ontwikkeling en duurzaamheid bewegen langs elkaar heen, terwijl een toekomstbestendige school juist vraagt om samenhang, flexibiliteit en innovatie. Het resultaat is voorspelbaar: gebouwen die voldoen aan de norm, maar onvoldoende voorbereid zijn op veranderend onderwijs, klimaatadaptatie en meervoudig gebruik. 

Prioriteit zonder visie leidt uiteindelijk tot beheer in plaats van vernieuwing. Pas wanneer gemeenten een gedeeld verhaal durven formuleren over de toekomst van kinderen, onderwijs en stad, krijgt investeren in scholen werkelijk betekenis.

Anke van Hal: 

Eens en oneens 

Dit is een stelling waar ik zowel instemmend als ontkennend op kan reageren omdat volgens mij gebrek aan visie tot gebrek aan prioriteit leidt. Nee en Ja dus (of allebei niet).. Op meerdere vlakken trouwens. Bijvoorbeeld ook met betrekking tot het onderwijs op die scholen.  

Ter illustratie: op het gebied van leesvaardigheid is Nederland van ver boven naar onder het Europese gemiddelde gezakt. En met betrekking tot de gebouwde omgeving; de staat van onderhoud van veel bruggen en wegen is zo slecht dat sluiting dreigt.  

Een interessantere vraag is wat we aan dit gebrek aan visie en prioriteit kunnen doen. Roepen dat het anders moet is te simpel. In plaats daarvan denk ik dat iedereen ook zelf in actie moet komen voor dat wat hij of zij heel belangrijk vindt. De kortgeleden veel te vroeg overleden klimaatactiviste Marjan Minnesma stelde niet voor niks de volgende stelling centraal: “Het kan als je het wilt.” En daarom regelde zij zelf, in samenwerking met anderen, dat er betaalbare zonnepanelen naar Nederland kwamen, huizen betaalbaar werden geïsoleerd en boeren weer insectvriendelijke graslanden kregen.  

Het is natuurlijk lang niet iedereen gegeven om zoveel voor elkaar te krijgen als zij maar ik ben ervan overtuigd dat vrijwel iedereen, op terreinen waarvoor hij/zij echt gemotiveerd is, iets voor elkaar kan krijgen. Dus als overheden geen visie, prioriteit of geld hebben voor dat wat jij belangrijk vindt; zoek een manier om met anderen verschil te maken. “Het kan als je het wilt,” zou Marjan zeggen. 

Marijn Schenk: 

Oneens

Aan ambitie geen gebrek. In de gemiddelde uitvraag voor een ontwerpteam buitelen de doelstellingen over elkaar heen: inclusief, toekomstbestendig, energieneutraal, biobased, Frisse Scholen, sober en doelmatig, exploitatievriendelijk, flexibel en adaptief voor uiteenlopende onderwijsconcepten. De volledige menukaart lijkt aangevinkt. Soms is er zelfs wat extra budget beschikbaar om een deel van die ambities waar te maken. 

Maar veel ambities samen vormen nog geen richting. Sterker nog: wanneer alles belangrijk is, wordt het steeds moeilijker om te bepalen wat werkelijk prioriteit heeft. Sommige ambities versterken elkaar, andere staan op gespannen voet met elkaar. Zo vraagt Frisse Scholen om veel daglicht, terwijl duurzaamheids- of materiaaldoelstellingen juist kunnen sturen op terughoudendheid in de gebouwschil. Als we tegelijkertijd een stap vooruit én een stap achteruitzetten, als we zowel links- als rechtsaf willen slaan, dan komen we uiteindelijk niet van onze plek. 

Toch verklaart dat niet waarom toekomstbestendige scholen zo moeilijk tot stand komen. Want het echte probleem zit mogelijk niet in de ambities zelf, maar in de manier waarop een visie moet ontstaan. 

In de eerste fase van een scholenproject wordt vaak via een Europese aanbesteding of tenderprocedure een ontwerpteam geselecteerd. In korte tijd moeten teams een onderscheidende visie ontwikkelen, vaak met beperkte middelen en zonder betekenisvolle interactie met de gebruikers van het toekomstige gebouw. Vervolgens worden die visies beoordeeld door een commissie die consensus moet bereiken over kwaliteit en haalbaarheid. Dat nivelleert.  

Er ontstaat een paradox. We vragen ontwerpteams om visie, verbeeldingskracht en innovatie, maar organiseren een proces dat vooral voorspelbaarheid, vergelijkbaarheid en risicobeheersing beloont. Een ontwerp dat echt buiten de gebaande paden treedt, kan inspireren, maar ook weerstand oproepen. En in een competitieve procedure is dat een risico dat veel teams zich nauwelijks kunnen permitteren. Met Out-of-the-Box plaats je jezelf vaak ook uit-de-markt. 

Visie en innovatie vraagt tijd. Een werkelijk toekomstbestendige school groeit uit een langdurige dialoog tussen opdrachtgever, gebruikers en ontwerpers. Niet uit een eenmalige presentatie, maar uit gezamenlijke verkenning, twijfel, voortschrijdend inzicht en wederzijds vertrouwen. Juist in dat proces worden keuzes gemaakt, prioriteiten gesteld en ontstaat een gedeeld beeld van wat werkelijk belangrijk is. 

Misschien ligt daar wel de grootste bedreiging voor toekomstbestendige scholenbouw. Niet in een gebrek aan visie of innovatie, en zelfs niet in een gebrek aan ambitie, maar in het ontbreken van de ruimte om samen een visie te ontwikkelen. We verlangen onderscheidende scholen, maar organiseren een proces dat onderscheid moeilijk maakt. 

Dit artikel is verschenen in Stedebouw & Architectuur #3, thema Scholenbouw. Lees meer interessante artikelen in de speciale Sneak Preview.

Blijf nog beter op de hoogte van al ons nieuws en abonneer je op de wekelijkse nieuwsbrief van Stedebouw & Architectuur.