Gerenoveerd Schoenenkwartier is nieuw hoofdstuk in historisch stadscentrum Waalwijk

Het Schoenenkwartier is een nieuw museum en innovatief kenniscentrum voor schoenenontwerp, schoenenproductie en schoenenmode in het centrum van Waalwijk, dé Nederlandse leer- en schoenenstad. Het is gehuisvest in een rijksmonumentaal gebouwencomplex uit de jaren dertig, van architect Alexander Kropholler, dat deels is gerenoveerd, getransformeerd en uitgebreid. De gebouwen huisvesten nu een collectie van twaalfduizend schoenen, enkele vaste tentoonstellingen, een kenniscentrum met onderzoeksbibliotheek, workshopruimte en auditorium, museumcafé met winkel en laboratoria voor ontwerp en prototyping. 

Waalwijk is groot geworden door de industriële ontwikkeling van een lokaal ambacht, maar worstelt tegelijkertijd met zijn toekomst. De leerbewerking en schoenfabricage vormden de cultuur, economie en trots van de regio ‘de Langstraat’ als internationale speler, maar de leer- en schoenenproductie is inmiddels verdwenen. Wel zijn er nog afdelingen van grote en kleine schoenenmerken en het in 1954 opgerichte Schoenen- en leermuseum. Het gebouw is een combinatie van een museum en een innovatiecentrum, verweven in één levend geheel. Tussen de tentoonstellingszalen bevindt zich een onderzoeksbibliotheek. Verder zijn er verschillende innovatie- en ontwerplabs voor onderwijs en zogenaamde 'artists in residence' (kunstenaars die tijdelijk een woning betrekken). Ook zijn er mogelijkheden voor congressen en bedrijfspresentaties. 

Overdekt stadspleintje

Het Schoenenkwartier bevindt zich in het hart van het historische stadscentrum aan het Raadhuisplein, de locatie waar in de vorige eeuw het raadhuis en het gemeentehuis waren gehuisvest. De algemene functies van het museum, zoals het werkcafé met de open werklabs, zijn direct zichtbaar vanaf het plein en zijn tevens publiek toegankelijk, ook voor mensen die niet voor de tentoonstellingen komen. De gastvrije publieke uitstraling is ook merkbaar als je het gebouw binnen gaat door de historische arcades met royale taats- en schuifdeuren. Het entreegebied is volledig geopend en centraal door het gebouw loopt een binnenbestrating met een klinkerpatroon, dat doet denken aan een overdekt stadspleintje.

Levensverhaal van het gebouw

Het ‘raadhuisensemble’ is één van de belangrijkste gebouwcomplexen van architect Alexander Kropholler uit de jaren dertig, dat in fases is gerealiseerd en al eens is uitgebreid in de jaren tachtig. De gebouwen zijn deels aangepast, deels gerenoveerd en uitgebreid met een nieuw gebouwdeel. De herkenbare Krophollerprincipes en -details zijn hersteld bij de renovatie en inspireerden ook het nieuwe ontwerp. De oorspronkelijke opzet van de open arcades en de kiosk aan het plein is versterkt met nieuwe getoogde kozijnen, gemaakt uit dik eikenhout. 

De nieuwe tuinzaal heeft een bakstenen kopgevel, precies hoog genoeg om het nieuwe museum goed zichtbaar te maken vanaf het raadhuisplein, maar laag genoeg om niet alle aandacht op zich te vestigen. Net zoals bij de historische gebouwen zijn hier grootformaat bakstenen met brede voegen gebruikt, die door hun diagonaal verspringende metselverband heel subtiel verwijzen naar de kapvormen van de andere gebouwdelen. Daarmee is de toevoeging geen eigenwijs modieus icoon, maar een logisch nieuw hoofdstuk in het totaalverhaal van het historisch gelaagde gebouwensemble, dat met deze werkwijze nog een lange toekomst voor zich heeft.

Architectuur voor iedereen

Het gebouw heeft een andere opzet en atmosfeer dan traditionele musea. De schoenencollectie is groot, omvangrijk en bijzonder, maar de beoogde doelgroepen (van internationale mode-experts tot gezinnen uit de buurt) hebben allemaal andere verwachtingen, behoeftes en spanningsbogen. Daarom is het gebouw zo gemaakt, dat ieder zijn of haar eigen weg kan bepalen. Door slim geplaatste trappen en routes is het mogelijk om shortcuts te maken en alleen langs de highlights te gaan en één tentoonstelling heel precies te bestuderen. Je kunt het museum echter ook op klassieke wijze bezoeken en de volledig uitgedachte route volgen.

De toon in het complex wordt gezet door vertrouwde materialen zoals bakstenen, staal, beton en hout. Ze versterken de sfeer van de collectie en van het historische gebouw en vormen één gesammtkunstwerk. Dit zorgt er mede voor dat het gebouw ook welkom voelt voor mensen die zich doorgaans wat onwennig kunnen voelen in abstracte museale ruimtes omdat ze er niet zo vaak komen. De gekozen échte materialen en de gebruikte geometrische vormen zijn doelgroepoverstijgend in die zin dat ze een beroep doen op universele ervaringen van de menselijke zintuigen; van zicht tot gehoor, van tast tot geur.

Proeftuin voor circulaire technieken

Met de verschillende ontwerp- en maaklabs biedt het Schoenenkwartier ruimte aan ontwerpers, onderwijsinstellingen en het bedrijfsleven om te experimenteren met nieuwe circulaire technieken. Het idee om van een benauwend jaren tachtig kantoorgebouw met lage plafonds tóch museale ruimtes te maken, door er op een bijzondere manier delen uit weg te zagen en zo veel mogelijk te behouden, is hiervan een voorbeeld. De onbetwiste eyecatcher in het entreegebied is de experimentele keramische tegelwand, ontwikkeld in samenwerking met het bureau La-Di-Da.