De rol van innovatieve bouwconcepten bij verdichting

Beeld door Studio JVM

Als we Jeroen van Mechelen van Studio JVM vragen wat er nodig is om de stad van de toekomst (opnieuw) in te richten, heeft hij zijn antwoord klaar: “Er zijn heel veel gebouwen die we moeten aanpassen met minimale middelen en we weten dat we naar een volledig circulaire economie gaan. De materialen die we nu inzetten, willen we later volledig hergebruiken en wellicht inzetten voor andere gebouwtypes of -vormen. Ook beseffen we dat we de meeste vierkante meters beschikbaar hebben, per persoon wereldwijd, en moeten we de ingebakken structuur veranderen om deze ruimte beter te benutten.” 

Systeem doorbreken

De discussie over de plekken waar gebouwd moet worden, laait opnieuw op. Moeten we meer de hoogte in bouwen en gaan ‘optoppen’ in de stedelijke omgeving? Of vormen we landelijke gebieden om, inclusief agrarische gebieden die functieloos werden? Van Mechelen: “Vast staat dat er kansen zijn voor verdichting van steden en dorpen. Ongebruikte agrarische grond zie ik liever veranderen naar natuurgebied. Er is in ieder geval meer creativiteit nodig voor het ontwerp voor woningen. In Vlaanderen zien we dat deze ruimte er is, maar in het Nederlandse model lijkt een creatieve blik moeilijker te passen. Alles wordt hier in modellen geperst en we moeten een systeem doorbreken dat vooral eenheidsworsten neerzet. De uitdaging ligt bij het openbreken hiervan.”

Nieuwe vormen ontdekken

De verdichtingsopgave vraagt daarnaast om flexibiliteit om in te spelen op nieuwe situaties. De mogelijkheid om gebouwelementen los te koppelen, her te gebruiken op wellicht een andere locatie of van vastgoedtype te veranderen. Toegankelijkheid is volgens Van Mechelen een belangrijke voorwaarde om verdichting mogelijk te maken. “Toegankelijkheid is voor mij altijd een thema geweest, op intellectueel maar ook op fysiek niveau. Een open source bouwsysteem zorgt ervoor dat iedereen die ermee wil bouwen, dat ook kan.” Hij doelt op het bouwsysteem ‘Just in Case’, een biobased, modulair en uitwisselbaar systeem dat eenvoudig herplaatsbaar is en vormvrij is. “Open source betekent enerzijds dat je controle verliest over het eindproduct. Dat lijkt je toegevoegde waarde als architect wellicht te beschadigen, maar het is juist interessant om nieuwe vormen te ontdekken. De andere kant van toegankelijkheid is dat het eenvoudig wordt om delen van een gebouw los te koppelen en bijvoorbeeld van een schoolgebouw een aantal woningen te maken.” 

Do’s and don’ts voor de binnenstedelijke opgave
Jeroen van Mechelen legt uit hoe je de ingebakken structuur van een stad verandert, om de ruimte beter te benutten: “Zorg voor meer creativiteit in het ontwerp van woningen. Alles wordt in modellen geperst, maar we moeten een systeem doorbreken dat vooral eenheidsworsten neerzet. Bouw flexibel en speel tijdig op nieuwe situaties, bijvoorbeeld door gebouwonderdelen te hergebruiken en een functieverandering voor vastgoed mogelijk te maken. Denk aan een transformatie van een school naar woningen. Met conceptmatig bouwen kun je beter aansluiten op een optopping of plekken aanpakken die lastig gerenoveerd kunnen worden.”

Eenvoudiger inspelen

Het bouwsysteem is niet alleen ontwikkeld voor verdichtingsopgaves om efficiënter te bouwen, maar om eenvoudiger in te spelen op een veranderende toekomst en om los te breken van de eerder genoemde eenheidsworsten. Over de esthetiek zegt Van Mechelen: “Ik ben weg van cassetteplafonds, maar niet van beton. Toen kwam ik op losse elementen uit, in plaats van kruisende lijnen.” Paradoxaal genoeg is de vorm en esthetiek niet het belangrijkste aan het bouwconcept. “Vaak wordt de vraag gesteld ‘Hoe ziet je huis eruit?’ Maar een veel belangrijkere vraag is ‘Hoe woon je fijn?’ Het gaat over hoe je tot een omkadering van wonen komt die relevant is voor jouw situatie en hoe je gelukkig wordt in jouw omgeving. De vormdiscussie wordt minder relevant.” 

In 2010 bedacht Van Mechelen het systeem en destijds kwam de markt nog niet in beweging. “Acht jaar later bleek de markt er klaar voor. Hergebruik was al langer een belangrijk thema, maar op dat moment leek er een mindsetverandering plaats te vinden. Het systeem is doorontwikkeld zodat het nu gaat over uitwisselbaarheid en een grotere flexibiliteit. Daarom zie ik kansen voor verdichting, omdat je specifieker kunt aansluiten bij bijvoorbeeld een optopping, of plekken in de stad die lastig gerenoveerd kunnen worden.” 

Betere leefomgevingen

Voor Van Mechelen illustreert het systeem dat er met minder complexe ideeën betere leefomgevingen gecreëerd worden. Dat steeds meer vakgenoten nadenken over innovatie en verse oplossingen, stemt hem positief: “Als architect word je opgeleid met in het achterhoofd een economische efficiëntie. Dat is niet hetzelfde als effectiviteit. Het gaat er niet langer om dat je het meest efficiënt bent, maar dat je voorziet in welbevinden, welzijn en effectiviteit. Daarnaast wil je nu al nadenken over specifieke oplossingen voor niet alleen je volgende ontwerp, maar ook van dat erna. Daardoor borg je echte toekomstbestendigheid, door na te denken over de functies die in verre toekomst wellicht noodzakelijk worden in de stad. En als we beter nadenken over wát we bouwen, dan kan er misschien zelfs minder gebouwd worden.” 

Dit artikel verscheen eerder in Stedebouw & Architectuur, editie Renovatie & Herstructurering van 2022, die op 15 juli 2022 verscheen. Je kunt de editie nabestellen. Een exemplaar kost € 25,- exclusief verzendkosten. Mail naar administratie@acquirepublishing.nl met jouw NAW-gegevens en (indien noodzakelijk) een opdrachtnummer.

Gegarandeerd alle edities van Stedebouw & Architectuur per jaar ontvangen, inclusief de Innovatiecatalogus? Neem dan een abonnement.