De gevel van de toekomst is gezond

Auteur: Elsbeth Stoové

Wiedenhoff, senior adviseur bouwfysica & installaties bij ingenieursbureau ABT: “We moeten toe naar een wereld waarin de fysieke en psychologische gezondheid van mensen echt centraal staan en daar is onze relatie met de natuur een wezenlijk onderdeel van. Met de discrete, goed geïsoleerde gevel hebben we onszelf afgescheiden van wat onze natuurlijke habitat is. We sluiten ons op in een soort cocon, waar planten doodgaan omdat het er zo saai is. Ook wij mensen houden ervan om naar buiten te gaan. Waarom? Daar gebeurt wat, er is variatie en daar voelen we ons goed bij.”

De ontwikkeling naar gevels waarmee je binnen zoveel mogelijk energie bespaart, begon rond 1970: dubbele gevels, steeds meer isolatie, dubbel glas, nu zelfs drievoudig glas. Als we deze ontwikkeling extrapoleren werken we binnenkort in energieneutrale gebouwen achter vierdubbel glas en kunnen we de buitenwereld nauwelijks meer zien. Wiedenhoff: “Door onze focus op het besparen van energie zijn we uit het oog verloren wat werkelijk prettig is voor mensen. Het is tijd om niet meer als een kasplantje gescheiden te zijn van buiten en om het weer leuker en dynamischer te maken.”

Foto rechts: Jaap Wiedenhoff, senior adviseur bouwfysica & installaties bij ABT

Het eind van de energiecrisis

Vanuit duurzaamheid lijkt het juist zo mooi: gevels waardoor we steeds meer energie besparen. Is dat geen doel waar we aan moeten blijven werken? “We denken dat alles doorgaat zoals het nu gaat, met volledige focus op energie,” zegt Wiedenhoff, “maar ik denk dat dat nonsens is. We kunnen die focus los gaan laten, omdat het eind van de energiecrisis in zicht is.”

Duurzame energie is makkelijker en goedkoper te produceren dan energie uit fossiele brandstoffen. Door de wind- en zonneparken die op steeds grotere schaal gebouwd worden, wordt de opbrengst steeds hoger en worden de financieringskosten lager. Daardoor blijft de prijs dalen en is duurzame energie nu al bijna goedkoper dan ‘gewone’ energie. Het lijkt erop dat de energieprijzen door zullen dalen tot onder het prijsniveau in 1970, toen we nog niet isoleerden. Goed isoleren is dan zowel uit economisch oogpunt als qua duurzaamheid niet meer nodig. Bovendien: we willen de vieze lucht van buiten nu niet binnen hebben, maar met duurzame energie voorkomen we uitstoot van energiecentrales, auto’s en industrie. De luchtkwaliteit gaat omhoog en dan mag buitenlucht weer gewoon ongefilterd naar binnen.

“Natuurlijk moeten we al die duurzame energie nog wel op kunnen slaan, maar ook die technologie ontwikkelt zich heel snel. Het is net als met het begin van internet: het gaat de wereld compleet veranderen, alleen weten we nog niet precies hoe. Het betekent ook dat oude gebouwen weer meer waard worden. En dat we aan gebouwen uit deze tijd juist heel veel aanpassingen moeten doen omdat niemand ze meer fijn zal vinden. Ik denk ook dat gevels weer veel mooier gaan worden; we kunnen weer gevels maken zoals Walter Gropius in Dessau.”

Medisch Spectrum Twente: niet geklimatiseerd en juist daardoor comfortabel en fijn. Foto: Harry Cock

Niet minder duurzaam

Tegelijkertijd betekent minder isolatie en anders naar gebouwen kijken niet per se dat we meer energie gebruiken. Wiedenhoff: “Vrijwel alle experts zitten op de trend dat ‘je beter energie kunt besparen dan opwekken’. Theoretisch lijkt dat wel te kloppen, alleen het gaat er niet om hoeveel energie of materiaal we gebruiken per vierkante meter gebouw. Het gaat erom hoe we met zo min mogelijk materiaal en energie ervoor kunnen zorgen dat mensen productief, comfortabel en gezond leven. Waar zet ik mijn materiaal en energie dán het beste in? Als we er zo naar kijken moeten we andere eisen aan gebouwen gaan stellen dan de parameters die nu voor bijvoorbeeld BENG gebruikt worden. Qua materialen kun je je afvragen of isoleren wel zo duurzaam is. Waar gebruik je je materiaal effectiever: in een gevel, of in een windmolen of zonnecel?”

De huidige gevel is een harde scheiding tussen binnen en buiten en het binnenklimaat is constant. “Maar een constant binnenklimaat in het hele gebouw is helemaal geen doel op zich,” zegt Wiedenhoff. “Wat we willen is de juiste bandbreedte creëren voor wat mensen in een bepaalde ruimte aan het doen zijn: stilzitten en concentreren, vergaderen, lopen van a naar b. We zijn nu veel tijd en energie kwijt aan het egaliseren van het klimaat, terwijl dat helemaal niet hoeft. Je kunt ook plaatselijk verwarmen of koelen of mensen zelf de plekken laten opzoeken met de juiste temperatuur voor wat ze willen doen. De overgang van natuurlijk naar mechanisch moet veel vloeiender worden en we moeten vaker toelaten dat ruimtes in ons gebouw vrijwel dezelfde temperatuur hebben als buiten.”

Een voorbeeld. In het Medisch Spectrum Twente (MST) zijn alleen de functionele ruimtes actief geklimatiseerd tussen de 21°C en 25°C. De verkeersruimtes, maar meer nog de centrale atria, worden niet actief geklimatiseerd. De atria kunnen in de winter soms 15-16°C zijn; helemaal niet verkeerd als je met je jas aan van buiten komt. Daarnaast worden de verpleegafdelingen koel gehouden, normaal circa 19°C. Dit is veel aangenamer voor zowel het verplegend personeel als bezoekers. In plaats van het hele ziekenhuis te verwarmen, doen we dat alleen lokaal: met een stralingspaneel verwarmen we de patiënt die op het bed ligt. Comfortabeler voor zowel patiënt, bezoeker als personeel en het bespaart ook nog eens veel investerings- en energiekosten; we verwarmen nu 1.500 m2 in plaats van 70.000 m2. 

Medisch Spectrum Twente: licht, fris en koel, bijna alsof je buiten bent.

Comfort versus gezondheid

Qua comfort is het dus niet per se nodig om een egaal binnenklimaat te creëren. Hoe zit het dan met gezondheid? Wiedenhoff: “Comfort en gezondheid zijn niet altijd hetzelfde. Vergelijk het met eten: een hamburger kan heel comfortabel zijn, maar om je op de lange termijn goed te voelen is het verstandig om ook af en toe een salade te eten. Het voelt nú misschien goed om bij 21°C in je stoel te zitten, maar het is gezonder om het af te wisselen met activiteiten bij 19°C. Comfort kunnen we al heel goed ontwerpen, maar we weten nog weinig van echt gezonde gebouwen maken.”

En gezondheid gaat een steeds grotere rol spelen. Als de coronacrisis ons één ding laat  zien, dan is het wel hoe belangrijk we het vinden om gezond te blijven. Wiedenhoff: “Energie is straks niet meer schaars, maar tijd blijft dat wel. We willen allemaal zo lang en gezond mogelijk leven, geen tijd kwijtraken aan ziekte. Ik denk dus dat we onze omgeving steeds meer willen afstemmen op wat onze werkelijke behoefte is en niet per se op wat comfortabel is. Dit gaat steeds meer gestuurd worden door data en wordt steeds meer gepersonaliseerd. Hoe het precies gaat werken weet ik nog niet, maar denk aan een smartwatch die gekoppeld is aan intelligentie in het gebouw. Dan kunnen we het binnenklimaat op ons lichaam afstellen, of plekken opzoeken die ons geven wat we op dat moment nodig hebben: kou, warmte, beweging, daglicht. We zien deze ontwikkelingen alleen maar versnellen. Deze ontwikkelingen zetten door en dat gaat veel sneller dan we nu denken.”

Durf te kiezen

De toekomst van gevels zit dan ook niet in viervoudig glas. De toekomst vraagt om gebouwen die de gezondheid van mensen als uitgangspunt hebben en die floreert bij natuurlijke variatie. Wiedenhoff ziet een combinatie van natuurlijke elementen en smart-tech voor zich, maar vooral: “Durf weer zelf te beslissen en fouten te maken. Ja, we gaan ruimtes maken die misschien wat minder comfortabel zijn, maar daartegenover staan dan ruimtes die juist heel comfortabel en gezond zijn.”

Dit artikel komt uit het magazine Stedebouw & Architectuur, thema Gevels, Daken & Brandveiligheid 2020. Het magazine is te downloaden in onze gloednieuwe digitale bibliotheek.