Maurits van Hoogevest komt uit een familie van traditionele bouwers en ontwikkelaars, maar maakte zelf een ontwikkeling door die zijn kijk op het vak fundamenteel veranderde. Zijn persoonlijke zoektocht en de ontwikkeling van Common Woods in Amersfoort gingen daarbij steeds meer hand in hand. Vanuit Building The New werkt hij met onder anderen ontwerper Ruben Bus aan nieuwe vormen van regeneratieve gebiedsontwikkeling. In het derde deel van onze reeks over regeneratief ontwerpen vertellen zij waarom regeneratief ontwikkelen niet begint bij het gebouw, maar bij de relaties tussen mens, gemeenschap en plek.
De gemeenschap en de plek als uitgangspunt
De monumentale Eik in Common Woods staat op gedeelde grond, bewoners dragen de Eik letterlijk samen
Ruben Bus werkt bij Building The New aan de ontwikkeling van nieuwe vormen van regeneratieve gebieds- en projectontwikkeling. “Als ontwerper ben ik gewend vanuit verschillende perspectieven naar een opgave te kijken. Projectontwikkeling en ontwerpen draaien in essentie om hetzelfde: van niets iets maken. Het interessante zit voor mij in het woord ont-wikkelen: eerst terugbrengen naar de basis voordat je bepaalt wat je toevoegt.”
Maurits van Hoogevest vult aan: “Ik zie traditionele gebiedsontwikkeling vaak juist als project-inwikkeling. We beginnen met grond, programma, aantallen, bouwvlakken en businesscase. Vervolgens vragen we de omgeving om binnen die kaders te participeren. Terwijl ontwikkelen in mijn ogen begint met luisteren.”
Luisteren naar het grotere geheel
Niet alleen naar toekomstige bewoners. “Wat is hier al? Wie zijn met deze plek verbonden? Wat vertellen geschiedenis, bodem, water en ecologie ons? En als je verder uitzoomt: van welk groter levend systeem is deze plek onderdeel? Water houdt niet op bij een gemeentegrens en biodiversiteit ook niet. Iedere ontwikkeling ligt in een landschap, een watershed en uiteindelijk een bioregio.”
Daarmee verandert de vraag van ‘wat kunnen we hier bouwen?’ naar ‘wat kan onze toevoeging betekenen voor de gezondheid van het grotere geheel?’ Van Hoogevest: “In de stedenbouwkundige kaders van vandaag ga je niet vanzelf de wereld van morgen bouwen.”

Zelf ont-wikkelen
Van Hoogevest komt uit een familie die al generaties bouwt en ontwikkelt. Verschillende vormen van verlies veranderden zijn perspectief. “Eerst viel het familiebedrijf weg en later verloor ik mijn vrouw Annemiek. Daardoor ben ik anders gaan nadenken over waarde, eigenaarschap en vooral over wat we achterlaten.”
Zijn persoonlijke zoektocht en de ontwikkeling van Common Woods begonnen steeds meer door elkaar heen te lopen. “Ik dacht dat ik een project aan het ontwikkelen was, maar dat project ontwikkelde mij tegelijkertijd. Ik moest zelf ook dingen afleren: controle, vooraf willen weten wat de uitkomst wordt en het idee dat de ontwikkelaar degene is die het antwoord heeft.”
In die zoektocht werd Van Hoogevest onder anderen begeleid door Daniel Christian Wahl, auteur van Designing Regenerative Cultures. “Daniel heeft mij geholpen regeneratie minder als een eindbeeld te zien. Het is geen label dat je na oplevering op een gebouw kunt plakken. Het gaat over het vermogen van levende systemen om zich voortdurend te vernieuwen, en over onze rol daarin. Dat geldt voor een landschap en een gemeenschap, maar uiteindelijk ook voor jezelf.”
Dat leidt tot een ander perspectief op het vak. “Je kunt twee vrijwel identieke gebouwen ontwerpen die er even duurzaam en natuurinclusief uitzien, terwijl het ene project regeneratief is en het andere niet. Het verschil zit in de relaties eronder. Wie doet mee? Welke relaties worden sterker? Hoe wordt waarde gecreëerd? Wat gebeurt er met bodem, water, biodiversiteit en gemeenschap?”

Samenwerkingstafel
Bij Common Woods werd deze gedachte in de praktijk gebracht. Van Hoogevest koos er bewust voor om zelf in het project te gaan wonen en ontwikkelde samen met kennispartners de samenwerkingstafel. “De belangrijkste les was dat werkelijk luisteren iets anders is dan draagvlak organiseren. We probeerden eerst de behoeften en belangen rond de plek te begrijpen en te zoeken naar gedeelde waarden. Die werden vervolgens onderdeel van de kaders voor de ontwikkeling.”
Dat leverde verrassende resultaten op. “Als je echt luistert naar de omgeving, blijken aantallen en volumes soms juist ruimer dan je vooraf had bedacht, en kan een ontwikkeling tegelijkertijd antwoord geven op andere vragen die er leven.”
‘Regeneratief ontwikkelen gaat niet alleen over innovatie. Soms gaat het juist over herinneren wat een plek al in zich draagt’
Het bos als kader
Common Woods is inmiddels opgeleverd en bestaat uit 56 woningen: 20 sociale appartementen, 16 koopappartementen en 20 grondgebonden woningen. “Het bos was het kader voor het plan”, vertelt Van Hoogevest. DELVA creëerde ‘boskamers’ waarin de woningen verschenen. Foto’s van het herfstbos vormden het kleurenpalet voor de gevels, en Space&Matter ontwierp adaptief binnen het landschap.
Het midden van de wijk is collectief eigendom en omvat onder meer een helofytenfilter, een kas, een moestuin en een compostvoorziening. Het Common Café vormt de buurtwoonkamer. Later ontdekte Van Hoogevest dat er ongeveer op dezelfde plek eeuwen geleden ook een meent lag: grond die gezamenlijk werd gebruikt.
“Dat vind ik prachtig. We dachten iets nieuws te maken en ontdekten dat de plek deze logica al kende. Regeneratief ontwikkelen gaat dus niet alleen over innovatie. Soms gaat het juist over herinneren wat een plek al in zich draagt.”
Inmiddels wonen de bewoners er. “Mensen leren elkaar kennen en je ziet ‘it takes a village to raise a child’ voor je ogen gebeuren.” Bus: “Een gemeenschap kun je niet ontwerpen. Maar je kunt wel de omstandigheden ontwerpen waarin mensen elkaar vinden, samenwerken en verantwoordelijkheid nemen.”

Van samenwerkingstafel naar Common Circles
Tegelijk bleek de samenwerkingstafel een beperking te hebben. Van Hoogevest: “Een tafel blijft een moment. Een gebiedsontwikkeling duurt jaren en een gemeenschap leeft daarna generaties verder. Dus ontstond de vraag: hoe maken we van betrokkenheid een continue infrastructuur?”
De ervaringen bij Common Woods vormden zo de basis voor Common Circles, dat nu binnen Building The New wordt ontwikkeld. Het digitale platform verbindt bewoners, verenigingen, initiatieven en professionele partijen rond een buurt of gebied. Mensen kunnen delen wat ze nodig hebben en wat ze kunnen bijdragen, projecten volgen, ideeën en zorgen delen, meedenken, stemmen, activiteiten organiseren en elkaar helpen. AI ondersteunt onder meer bij het samenvatten van informatie, het verbinden van behoeften en talenten en het mobiliseren van mensen.
Technologie op de achtergrond
“De bedoeling is niet nóg een platform dat aandacht vraagt”, zegt Van Hoogevest. “Technologie moet juist op de achtergrond verdwijnen en mensen helpen elkaar in de echte wereld te vinden.” Common Circles kan al vóór een ontwerp worden ingezet. Participatiemodules, Minecraft-workshops en participatietheater helpen verschillende groepen om kennis, behoeften en verbeeldingskracht in het proces te brengen. Bus: “Voor gemeenten, ontwikkelaars en ontwerpers betekent dit dat participatie niet telkens opnieuw hoeft te beginnen. Je kunt gedurende een ontwikkeling een levende relatie opbouwen met de mensen en initiatieven rond een plek.”
Van Hoogevest: “Dan draai je participatie eigenlijk om. Niet: wij hebben een plan, wat vindt u ervan? Maar: wat weten, kunnen en willen we hier samen, en wat betekent dat voor het plan?” Building The New wil Common Circles daarom vanuit Common Woods samen met andere gemeenten, ontwikkelaars en ontwerpers verder toepassen en ontwikkelen.

Van participatie naar stewardship
Nu Common Woods is opgeleverd, begint een volgende fase. “Het vastgoed is klaar, maar de plek natuurlijk niet”, zegt Van Hoogevest. Common Circles kan bewoners helpen om zich verder te organiseren rond bijvoorbeeld groen, voedsel, energie, kinderen, ontmoeting en gemeenschappelijke ruimtes.
Bus: “Daar zit de beweging van participatie naar stewardship. Niet alleen vragen waar mensen over willen meepraten, maar ook waaraan ze willen bijdragen en waarvoor ze verantwoordelijkheid willen dragen.” Voor Van Hoogevest raakt dat aan een blinde vlek in de sector. “We hebben ongelooflijk veel infrastructuur voor het ontwerpen, financieren, bouwen en beheren van gebouwen, maar veel minder voor de gemeenschap die er vervolgens tientallen jaren leeft.”
Lessen voor andere plekken
De lessen worden inmiddels meegenomen naar volgende ontwikkelingen, waaronder Oosterwold in Almere. Daarbij moet steeds verder worden uitgezoomd. “Iedere plek heeft zijn eigen geschiedenis en gemeenschap, en ligt in een eigen landschap, watershed en bioregio. Wat we willen overdragen, is dus niet het antwoord van Common Woods, maar het vermogen om te luisteren naar wat een andere plek nodig heeft.”
Daar komen voor Van Hoogevest uiteindelijk zijn persoonlijke ontwikkeling en zijn vak weer samen. “Common Woods is opgeleverd, maar de ontwikkeling van de plek niet. Ik woon hier zelf en merk dat de werkelijkheid voortdurend nieuwe vragen stelt. Sommige dingen werken beter dan we hadden bedacht, andere anders. Dat is geen afwijking van het plan. Dat ís het levende systeem. Een gebouw kun je opleveren. Een gemeenschap of ecosysteem niet. En misschien geldt dat uiteindelijk ook voor onszelf.”
Van Hoogevest en Bus laten zien wat er gebeurt als gebiedsontwikkeling begint bij de gemeenschap en de plek, en niet bij het programma. Maar wat betekent het als je het natuurlijke systeem van een plek zelf als vertrekpunt neemt? Daarover gaat het vierde en laatste deel van deze reeks: De tuinier van de campus.
Reeks: Regeneratief ontwerpen
Wat als we niet langer vragen hoe duurzaam een gebouw is, maar wat dankzij dat gebouw tot ontwikkeling kan komen? In deze vierdelige reeks onderzoeken we regeneratief ontwerpen vanuit verschillende invalshoeken: van een andere manier van kijken tot de rol van de architect, de gemeenschap en het natuurlijke systeem van een plek. De reeks verscheen eerder in het themanummer Regeneratief ontwerpen van Stedebouw & Architectuur, met Djordy van Laar (Alba Concepts) als gasthoofdredacteur.
Deel 1: Regeneratief ontwerpen begint met anders kijken
Deel 2: De architect als gids
Deel 3: De gemeenschap en de plek als uitgangspunt (huidig artikel)
Deel 4: De tuinier van de campus (verschijnt op maandag 23 november)
Dit artikel is verschenen in Stedebouw & Architectuur #4, thema Regeneratief Ontwerpen. Lees meer interessante artikelen in de speciale Sneak Preview.
Blijf nog beter op de hoogte van al ons nieuws en abonneer je op de wekelijkse nieuwsbrief van Stedebouw & Architectuur.
