Can Lis: het huis dat altijd al bij Mallorca leek te horen

Bouwiconen

Het meest inspirerende gebouw van...

Naam: Kees Fritschy en Hellmer Rahms Martín Crespo

Bureau: Office Overzee

Projecten: Voedselpark Amsterdam, WAX Bar Paris, Linear Park Spitallë, Casa de Marés, Kilometer-nul woningbouw Joan Bauzà Palma de Mallorca

Info: Tutoren TU Delft en RAVB; Utzon Foundation Beurs 2024; in 2026 verschijnt hun boek The Island as Resource over ‘kilometer-nul architectuur op Mallorca.

Can Lis  
(Jørn Utzon, Mallorca) 

Can Lis is geen gebouw waar je toevallig op stuit. Wanneer je langs de Avingueda Jørn Utzon aan de oostkust van Mallorca rijdt, speur je ernaar, zoekend naar een glimp van de zandstenen muren, de schuin aflopende dakranden of de onmogelijke ramen. Wanneer je denkt dat je het hebt gevonden, voelt er iets niet helemaal juist. En terecht, want het echte Can Lis ligt een huisnummer verder, verborgen tussen de pijnbomen. De buurman werd ontworpen door Utzons schoonzoon en gebruikt een zeer vergelijkbaar materialenpalet.

Om in de jaren vijftig te kunnen inspelen op het groeiende toerisme, verdrongen nieuwe, niet-inheemse bouwmethoden, zoals beton en baksteen, de traditionele technieken van het eiland. In deze context ‘herontdekte’ Jorn Utzons huis de bronnenkaart van Mallorca - zandsteen, kalk, hout - op een manier die geen enkele bouwer eerder had geprobeerd. Daardoor kreeg het huis een bijzondere plaats onder de hedendaagse Mallorcaanse architecten. In vergelijking met de andere villa’s uit die tijd, vaak gebouwd volgens modernistische principes, is Can Lis de enige die werkelijk aanvoelt alsof deze er altijd al heeft gestaan.

Beschermd tegen de elementen

De marès-zandstenen muren vormen een veelheid aan ruimtes: sommige zonder dak, sommige zonder uitzicht, zelfs sommige zonder vloer. Het huis is zo ingericht dat je op elk moment in minstens één richting beschermd bent tegen de elementen, maar nooit volledig afgesloten. Want de Middellandse Zee, hoe vriendelijk ze soms ook lijkt, kan buiten de zomer woest en grijs zijn, of in de zomer warm en verstikkend. Het is die veelheid van kamers die onverwachte vrijheid schept om te kiezen in welke mate je deel wilt uitmaken van het landschap en die het bewonen ervan tot zo’n oerervaring maakt. Elke dag is daardoor een gesprek tussen het landschap en jou. Het huis is de bemiddelaar die dat universele gesprek mogelijk maakt. 

Toch verlangt het huis te veel van zijn bewoners. Het is niet geschikt voor het alledaagse leven en dat was ook nooit de bedoeling. De ruigheid bracht de familie Utzon er uiteindelijk toe een tweede huis te bouwen, Can Feliz, verder landinwaarts en beschut door pijnbomen en olijfgaarden. 

Toch kent Can Lis momenten die diep huiselijk aanvoelen; zoals banken, tafels en de keuken die betegeld zijn met traditionele Mallorcaanse rajoles. Door de onbewerkte zandstenen muren precies op bepaalde punten te voorzien van tegels, maakt Utzon het de bewoner makkelijker om de meest aangename en comfortabele plekken te herkennen.

Can Lis is een vroeg voorbeeld van wat wij graag ‘kilometer-nul architectuur’ noemen: een manier van bouwen en innoveren met alleen datgene wat voorhanden is. Wanneer je jezelf beperkt tot de lokale bronnenkaart, de lokale technieken en het lokale klimaat, zal er met genoeg creativiteit en volharding een gebouw ontstaan dat deel uitmaakt van zijn streek en van zijn culturele uitdrukking. Omdat het gevormd is door dezelfde krachten die de tradities hebben geschapen die een plek zijn echte karakter geven. 

Voor de volgende aflevering in deze rubriek nodigen we graag Inez Tan (Office Winhov) uit.

Dit artikel is gepubliceerd in onze Innovatiecatalogus. 

Blijf nog beter op de hoogte van al ons nieuws en abonneer je op de wekelijkse nieuwsbrief van Stedebouw & Architectuur.

Credits beeldmateriaal: Office Overzee, Iwan Baan/Utzon Foundation (foto bovenaan)