Quartier Vauban, ecologisch paradijs in Freiburg

De herontwikkeling van Vauban begon rond 1990 toen het Franse leger na 60 jaar aanwezigheid in Freiburg haar barakken leeg achterliet. Freiburg staat bekend als het Europese centrum voor zonne-energie en loopt voorop met het toepassen van duurzaamheid in beleid en praktijk. Door het toenmalige huizentekort en een mondige lokale bevolking, ontstond al gauw de wens om het 41-hectare terrein in een duurzame wijk te veranderen.

Het resultaat was een ambitieuze en holistische aanpak van de wijk, met veel ruimte voor de betrokkenheid van de bewoners. In 8 jaar tijd herrees een levendige, innovatieve en duurzame wijk, waar burgers circa 40 procent van de woningen zelf ontwikkelden. Inmiddels biedt de wijk duurzame woonruimte aan ruim 5000 mensen en 600 lokale banen.
 

Duuzaam bouwconcept

Het duurzame bouwproject Vauban staat niet op zichzelf, overal in Europa zijn inmiddels vele innovatieve projecten opgepakt. Eurbanlab analyseert, verbetert en promoot deze projecten om de transitie naar klimaatbestendige steden te versnellen. Zij biedt assessments aan die helpen innovatieve plannen duurzamer te maken en welke bijdragen aan een succesvolle integrale aanpak op inhoud en proces. Eurbanlab analyseerde zo  ook het project Vauban, stelde de succesfactoren vast en gaf aan hoe dit concept toegepast kan worden op andere locaties.  

Wat dit project zo succesvol maakte is de vergaande burgerparticipatie en ruimte voor het ontwikkelen van vernieuwende en duurzame bouwconcepten. Forum Vauban, een commissie van burgers met een groen hart, organiseerde de communicatie, maakte behoeftes en wensen van bewoners expliciet en faciliteerde de co-creatie van innovatieve duurzame en sociale concepten. Via zogeheten ‘Baugruppen’ konden individuele bewoners samenwerken om zelfstandig een bouwblok te ontwikkelen. Door een traditionele ontwikkelaar te omzeilen heeft men huizen precies naar eigen wens ontworpen, is er een sterke buurtbetrokkenheid ontstaan en zijn kosten bespaard.
 

Innovaties

Deze betrokkenheid zorgde voor een grote variatie aan duurzame innovaties met een grote nadruk op energiebesparing en CO₂-uitstoot:

• Energiegebruik: Alle gebouwen voldoen aan strenge gemeentelijke energiestandaard (65 kWh/m2/y), de meeste zijn nog zuiniger in het verbruik. De energiebehoefte is door duurzame oplossingen drastisch verminderd zodat de huizen tot 85% lagere energiekosten hebben dan gemiddeld. Sommige bouwblokken zijn zelfs als Energie+ gebouwen ontworpen, die meer energie opwekken dan ze verbruiken waardoor de energierekening nog lager wordt. De CO₂uitstoot van Vauban is ca. 40.000 ton/jaar minder dan vergelijkbare wijken.
   
• Auto-luwe ambitie: In het concept voor de publieke ruimte en het verkeersplan wordt de afhankelijkheid van de auto verlaagd. Een dicht netwerk aan voetgangerspaden zorgt voor een goed verbonden, efficiente en groene wijk, waardoor het aantal auto’s sterk daalde (40 – 50%). Twaalf deelauto’s staan verspreid over Vauban waarvan vijf in een garage op zonne-energie. Tweederde van alle trips binnen, van en naar de wijk zijn niet gemotoriseerd, waarmee het autogebruik ongeveer de helft is van het gemiddelde in Freiburg. In 2002 was het stadsgemiddelde voor forensenverkeer met de fiets 34%, in Vauban was dat 61% en 91% voor auto-bezittende en autovrije huishoudens respectievelijk.
   
• Energieopwekking: De meeste huizen hebben zonnepanelen gekoppeld aan de verwarming en intelligente ventilatiesystemen met warmte-winners. De collectieve warmtekracht koppelingscentrale werkt op lokale houtkorrels en voorziet in 73% van de totale hoeveelheid energie en 100% van de verwarming. Meer dan 90% van het energiegebruik in Vauban komt uit hernieuwbare bronnen.
   
• Klimaatadaptatie: Ook aan klimaatadaptatie is flink wat aandacht besteed. De meeste maatregelen die zijn uitgevoerd om de wijk duurzamer en aantrekkelijker te maken hebben een dubbele functie voor de toekomst. Het groene gebied is groot genoeg om water in de grond te laten infiltreren en een regenoverschot op te vangen. Het vele groen in de wijk (inclusief groene daken, regentuinen enz.) biedt schaduw, tempert hogere temperaturen in de zomer en draagt bij aan een mooie omgeving en een prettig leefklimaat.

Het Baugruppen-concept resulteerde in lagere prijzen voor de woningen (destijds een verschil van 57% tot 81% vergeleken met prijzen op de open markt). Bijna 25 jaar later is de wijk verandert in een levendige middenklasse-buurt en hebben eerste bewoners de huizenwaarde aanzienlijk zien stijgen tot prijzen die vergelijkbaar zijn met andere middenklasse-buurten in Freiburg.

In de Eurbanlab vergelijking met andere innovatieve projecten, scoort Vauban dan ook bovengemiddeld op Planet en het ontwikkelingsproces. Terugkijkend is er ook ruimte voor verbetering. De aanpak heeft geleid tot een relatief eenzijdige sociale samenstelling van de wijk. En de totale investeringen per ton CO₂- reductie zijn hoger dan bij veel andere projecten. 

Auteurs: 
Roger Toussaint, MSc. Adviseur duurzaamheid, Javelin Creative Solutions (JCsolutions.eu)
Fleur Boerwinkel, MSc. Adviseur duurzaamheid, ARCADIS
 

Renovatie & Herstructurering

Dit artikel werd gepubliceerd in Stedebouw & Architectuur nr. 7 van 2014, met het thema Renovatie & Herstructurering. U kunt dit artikel downloaden door op onderstaande pdf te klikken. Download het hele nummer in onze bibliotheek.

In de komende editie van Stedebouw & Architectuur (verschijnt 25 september) staat het thema Renovatie & Herstructurering wederom centraal. Reserveer nu alvast een exemplaar van dit nummer door vóór 14 september lid te worden van ons platform.